[Unicode Fonts]

Những vị Thiền sư đương thời (Living Buddhist Masters, Jack Kornfield)
Tỳ kheo Thiện Minh dịch Việt, Sà i Gòn, 1999

Chương V Thiền sư Mahasi Sayadaw

Thiền sư Mahasi Sayadaw đã có một thà nh quả lớn trong sự truyền bá thiền quán ở những nước Phật giáo nguyên thủy. Ngà i đi học và o lúc sáu tuổi ở một thiền viện vùng quê và đã kết thúc việc học một và i năm sau khi xuất gia tỳ khưu với văn bằng danh dự cao nhất do chánh phủ đỡ đầu kỳ thi Pà li và phổ thông. Sau nhiều năm dạy kinh điển, ngà i lên đường với y, bát tìm kiếm một phương pháp hà nh thiền có kết quả và trong sáng hơn. Trên đường đến Thaton, ngà i gặp thiền sư U Narada, Mungun Sayadaw và bắt đầu theo học, thiền sư dạy ngà i tu tập thiền quán tích cực. Sau khi hà nh thiền tích cực và liên tục nghiên cứu, ngà i Mahasi trở về là ng quê của ngà i để bắt đầu dạy một phương pháp hà nh thiền có hệ thống.

Không bao lâu, sau khi Miến Ðiện già nh lại độc lập của mình từ nước Anh. Thủ tướng mới U Nu thỉnh cầu thiền sư Mahasi Sayadaw đến thủ đô Rangoon để dạy thiền ở một trung tâm lớn, mà ông ta đã xây dựng lên. Từ thời điểm đó có hơn một trăm trung tâm thiền đã và đang mở cửa do đệ tử của ngà i ở Miến Ðiện, và phương pháp của ngà i đã truyền bá rộng rãi ở Thái Lan và Tích Lan.

Một danh dự đặc biệt mà tứ chúng dà nh cho thiền sư Mahasi ở đại hội Phật giáo thế giới năm 2026, kể từ khi đức Phật viên tịch đây là sự kiện nổi bật. Ngà i đóng một vai trò người đặt câu hỏi chủ chốt trong đại hội, vai trò chính trong việc là m sáng tỏ duy trì lời dạy của đức Phật cho thế hệ mai sau.

Trung tâm Mahasi, Thathana Yeiktha ở Rangoon có nhiều phòng lớn và phòng nhỏ dà nh cho hà nh giả luyện tập thiền định. Trung tâm nà y thường có hà ng trăm hà nh giả đến thực hà nh thiền quán tích cực. Quý khách có thể thấy có nhiều hà nh giả đang tu tập thiền hà nh; và nhiều phòng khác người ta đang thiền tọa hay có nhóm khác đang trình pháp với thiền sư. Ðiều đó rất quen thuộc đối với những người Miến Ðiện sùng đạo đến đây để trải qua kỳ nghỉ hè của mình, là đi đến những trung tâm thiền, tham gia những khóa thiền tích cực.

Ở hệ thống thiền Mahasi, thực hà nh liên tục, hà nh xen kẻ giữa thiền hà nh và thiền tọa là mười sáu tiếng đồng hồ trong một ngà y.Ở phương pháp tu tập tích cực nà y, định và chánh niệm phát huy một cách nhanh chóng ngay cho những người thiếu kinh nghiệm. Bên cạnh đó thực hà nh liên tục thiền tích cực, phương pháp của ngà i Mahasi đi đến chánh niệm là được phát huy một cách nghiêm ngặt giống như thực hà nh thiền quán từ lúc đầu. Ðặc biệt là không có phát huy một sự tập trung trên bất cứ đề mục nà o. Thay và o đó ngay lúc bắt đầu, người ta chú niệm để biết được thân tâm thay đổi từng sát-na. Ðiều nà y được thuận lợi do bởi kĩ thuật theo dõi thân tâm của mỗi người khi nó đạt được nhận thức. Những ghi nhận về tinh thần nà y giúp đỡ trực tiếp là m quân bình tiến trình tâm đi đến thiền định. Ðiều nà y giúp cho hà nh giả tránh khỏi sự bám víu và o bất cứ đề mục nà o mà mình thỏa thích. Ngà i Mahasi nhấn mạnh rằng sự nhận thức cần phải tập trung trực tiếp và o mỗi sát-na và sự ghi nhận về tinh thần đó thuần tuý chỉ là một sự hỗ trợ bên ngoà i để nhìn thấy sự việc rõ rà ng hơn. Ðể là m nổi bật điều nà y ở những giai đoạn khác, chín mươi lăm phần trăm nỗ lực của một người sẽ cảm nhận trực tiếp được tiến trình và năm phần trăm tạo ra những cảm nhận về tinh thần như được mô tả.

Mặc dù ngà i Mahasi Sayadaw giới thiệu về phương pháp phồng xẹp ở bụng là đề mục thiền định chính, các vị đệ tử của ngà i cũng được phép dùng phương pháp số tức quan tập trung ở chót mũi như là một phương pháp thay đổi để tu tập. Trong hệ thống nà y không đặt nặng một đề mục cơ bản nà o để quan sát mà là phẩm chất được trong sạch, xa lìa nhận thức được dùng để quán chiếu bản chất tự nhiên của nó.

Khi cuộc tọa đà m tiếp tục, ngà i Mahasi đã giải thích cặn kẻ sự việc với một phương pháp rõ rà ng và không có kỳ bí về những gì mà người ta có thể cảm nhận được với sự sâu sắc của nhận thức và sức mạnh của sự cảm nhận. Ðây là sự phát triển của những giai đoạn mọ u mực của tiến trình thiền quán như đã được mô tả trong kinh sách Phật giáo truyền thống. Nên nhớ rằng, không phải tất cả các hà nh giả sẽ có cảm nhận giống nhau, dù rằng họ theo phương pháp của ngà i Mahasi.

Mặc dù đôi khi thiền quán sẽ phát huy giống như sự mô tả của ngà i Mahasi, thông thường những hà nh giả thường có những cảm nhận khác nhau. Bất cứ điều gì mà người ta cho là tuyệt đối thì hết sức nguy hiểm đối với việc phát huy bất cứ sự mong muốn nà o trong sự tu tập. Người đó chỉ đơn thuần phát huy sự nhận thức rõ rà ng và sâu sắc những thực tế được cảm nhận qua từng sát-na. Rồi thì sự tu tập sẽ sâu sắc hơn, tuệ giác và trí tuệ sẽ phát huy một cách sâu sắc và tự nhiên.

Và o cuối thập niên năm mươi và đầu sáu mươi nhiều người phương Tây đã học thiền minh sát ở trung tâm, và một số những người nà y đã được đà o tạo thà nh những vị thiền sư. Mặc dù ngà i Mahasi và một số vị đệ tử của ngà i nói tiếng Anh, nhưng những người tây phương chỉ được đến Miến Ðiện tu tập thiền giới hạn là hai tuần. Tuy nhiên chùa Kandaboda ở Tích Lan; Thượng tọa Anagarika Munindra ở Bodh Gaya Aán Ðộ; và ọ haan Asakha ở Wat Wiwake Asrom Thái Lan đến dạy phương pháp của ngà i Mahasi.

Ngoà i ra một số tác phẩm quan trọng bằng tiếng Miến của ngà i Mahasi được xuất bản bằng tiếng Anh, gồm có Progress of insight và Prọ tical insight meditation, có những sự hướng dọ n rộng hơn những tư liệu được trình bà y trong chương nà y.

Thiền Minh Sát
Các giai đoạn cơ bản và tiến triển

Thiền sư Mahasi Sayadaw

Thật sự phải nói rằng không một ai muốn đau khổ và mọi người đều tìm kiếm hạnh phúc. Trong thế giới của chúng ta, con người đang là m hết nỗ lực để có thể ngăn chặn và giảm bớt khổ đau và thụ hưởng hạnh phúc. Tuy vậy, những nỗ lực của họ phần đông là hướng đến hạnh phúc về thân xác và những phương tiện vật chất. Cuối cùng hạnh phúc đều phải lệ thuộc và o trạng thái tâm, và tuy thế chỉ có một ít người chuyên tâm những ý tưởng thật nà y qua sự phát huy tinh thần, mà một số ít hơn vọ n chuyên cần tu tập tâm.

Ðể minh họa điều nà y, sự chú ý có thể được khởi đầu từ những thói quen tầm thường của việc trao chuốt thân thể của mình; chấm dứt tiệc tùng ăn uống, quần áo, chỗ ở, và những sự tiến bộ to lớn của kĩ thuật nhằm nâng cao đời sống vật chất, và tăng cường các phương tiện giao thông vận chuyển và đề phòng, chữa trị bệnh tật ốm đau. Tất cả những nỗ lực nà y đều có mục đích đi đến việc bảo vệ và quan tâm đến việc nuôi dưỡng cơ thể. Chúng ta cần nhận thức rằng chúng ta là những điều cơ bản. Tuy vậy những nỗ lực nà y của con người và những thà nh quả không thể có khả năng là m giảm bớt hoặc loại trừ đau khổ được đi kèm với tuổi già và bệnh tật, những bất hạnh trong nội bộ và những sự khủng hoảng kinh tế. Nói tóm lại với những nhu cầu không thoả mãn và những khát khao. Sự đau khổ tự nhiên nà y, thì không khắc phục được bằng những phương tiện vật chất, mà chỉ có sự huấn luyện tâm và phát huy tinh thần mới có thể vượt qua chúng.

Do đó, rõ rà ng là phải tìm kiếm một con đường đúng đắn trong việc huấn luyện là m vững chắc và trong sạch tâm. Ðường đi nà y được tìm thấy trong kinh Ðại niệm xứ, một bà i pháp nổi tiếng của đức Phật, đã được ngà i trình bà y rốt ráo cách đây hơn hai mươi lăm thế kỷ. Ðức Phật đã tuyên bố như thế nà y:

-Ðây là con đường duy nhất để thanh lọc tâm, để vượt qua khổ đau và phiền muộn, để đoạn trừ đau đớn và ưu sầu, để đạt đến con đường thánh đạo, để nhận thấy được Níp-bà n, đây là Tứ Niệm Xứ.

Phương pháp tu tập cơ bản

Giai đoạn căn bản

Nếu quý vị thà nh tâm muốn tu tập thiền quán để đạt đến tuệ giác trong đời sống hiện tại nà y, thì quý vị phải từ bỏ những suy nghĩ và hà nh động tầm thường suốt thời gian luyện tập. Giai đoạn đầu là giới thanh tịnh, bước căn bản cần thiết cho việc phát huy thiền quán thích hợp. Quý vị cũng phải gìn giữ những giới luật đã bắt buộc cho cư sĩ (là tỳ khưu phải giữ giới của tỳ khưu), bởi vì giới rất quan trọng trong việc đạt đến thiền quán. Theo giới luật, những giới nà y bao gồm tám giới mà người phật tử gìn giữ trong những ngà y lỠvà trong suốt thời gian hà nh thiền. Những giới tự nguyện nà y là kiêng cử (1) sát sinh, (2) trộm cắp, (3) hà nh dâm, (4) nói dối, (5) uống rượu, (6) ăn phi thời, (7) múa hát, trưng bà y trang điểm, xức dầu thơm, (8) nằm giường cao và sang trọng. Một giới luật thêm nữa là không được nói xúc phạm, chế nhạo hay ác tâm đến một vị cao thượng mà đã đạt đến trạng thái giác ngộ.

Những vị thiền sư ngà y xưa của Phật giáo nguyên thủy cho rằng, quý vị đặt niềm tin và o một đấng giác ngộ, đức Phật suốt trong thời gian tu tập, nhờ vậy quý vị có thể tỉnh giác nếu tâm quý vị phát sinh những điều bất thiện hoặc những hình ảnh ghê sợ. Quý vị cũng phải chịu sự hướng dọ n của những vị thiền sư, vì rằng vị ấy có thể nói thẳng thắng về công việc tu tập của quý vị trong lúc hà nh thiền và cho quý vị những lời khuyên mà ngà i cảm thấy cần thiết.

Mục đích của việc tu tập nà y và lợi ích to tát nhất của nó là từ bỏ được tham, sân, si đó là nguồn goọ của tất cả sự xấu xa và đau khổ. Tiến trình tu tập thiền quán tích cực nà y có thể đưa quý vị đến sự từ bỏ những điều trên. Như vậy việc tu tập tích cực với quan điểm từ bỏ tham, sân, si để việc tu tập của quý vị đạt được thà nh quả tốt đẹp. Hình thức tu tập nà y trong thiền quán dựa trên nền tảng của Tứ niệm xứ, đã được chư Phật và các bậc thánh đã thực hiện, để đạt tới giác ngộ. Quý vị được tán thán có được cơ hội thực hà nh cùng một cách tu tập như trên. Ðiều quan trọng đối với quý vị cho việc bắt đầu tu tập của mình bằng sự quán niệm ngắn gọn về bốn điều phòng hộ mà đức Phật đã dạy cho quý vị về sự quán chiếu. Ðiều nà y rất ích lợi cho tâm lý của quý vị trong giai đoạn nà y để quán chiếu về chúng. Những chủ đề cho bốn sự phòng hộ (quán chiếu), chính là đức Phật, từ bi, sự nhà m chán về xác thân và cái chết.

Ðầu tiên, đặt niềm tin nÆ¡i đức Phật và tán thán ngà i với mười hồng danh nhÆ° sau: ­ng cúng, Chánh biến tri, Minh hạnh túc, Thiện thệ, Thế gian giải, Vô thượng sÄ©, Ðiều ngá»± trượng phu, Thiên nhÆ¡n sÆ°, Phật, Thế tôn.

Thứ hai: hãy rải lòng từ đến tất cả chúng sinh mà không có phân biệt:

-- Xin cho tôi tránh được mọi oan trái, bệnh tật và đau đớn... và tôi cũng cầu nguyện cho cha mẹ tôi, những người nuôi dưỡng tôi, thầy tôi, bạn hữu, những người không quen biết, và tất cả chúng sinh khác tránh được oan trái, bệnh tật và đau đớn. Cầu cho tất cả chúng sinh tránh được mọi đau khổ.

Thứ ba: hãy quán chiếu thân bất tịnh để giúp cho quý vị giảm bớt sự chấp thủ và nhiều cố chấp và o xác thân. Hãy chú tâm đến một và i thứ bất tịnh của xác thân như là bao tử, ruột, lá lách, máu mủ. Hãy suy niệm về những thứ bất tịnh nà y để là m giảm bớt lòng yêu chuộng xác thân.

Ðiều phòng hộ thứ tư về lợi ích cho tâm lý của quý vị là suy niệm về hiện tượng sự chết. Ðức Phật nhấn mạnh rằng cuộc sống vô thường, nhưng chết thì thường còn. Cuộc đời có cái chết là điều chắc chắn. Có sanh, bệnh, khổ, lão, và hiển nhiên có cái chết. Ðây là tất cả khía cạnh của cuộc sống.

Hãy dùng thế ngồi khi bắt đầu thực tập, ngồi kiết già . Quý vị có thể cảm thấy thoải mái hơn nếu chân quý vị không bị bắt chéo nhưng chỉ để nó nằm ngang trên mặt đất thôi, mà không phải đè chân nà y lên chân kia. Quý vị hãy nhờ vị thầy của mình giải thích thế ngồi cặn kẻ hơn. Nếu quý vị thấy ngồi trên sà ng có liên quan đến việc thiền quán vậy thì hãy tìm một cách ngồi cho thoải mái hơn. Và bây giờ hãy tiếp tục từng bà i tập trong thiền quán như đã trình bà y.

Bà i tập căn bản thứ nhất.

Hãy để tâm quý vị theo dõi phần bụng. Quý vị sẽ thấy được những sự chuyển động phồng và xẹp, thư giãn và để cho các cơ quan trong cơ thể thoải mái. Ðối với quý vị mới bắt đầu, nếu những sự chuyển động chưa rõ rà ng, thì hãy đặt bà n tay ở bụng để cảm nhận được phồng và xẹp. Sau một thời gian ngắn động tác hít và o và thở ra sẽ trở nên rõ rà ng. Rồi thì bắt đầu chú tâm đến phồng là sự chuyển động từ bên ngoà i, xẹp là sự chuyển động từ bên trong. Tâm quý vị chú ý và o mỗi sự chuyển động phải được thực hiện ngay khi nó xảy ra. Từ bà i tập nà y quý vị hiểu được cách chuyển động ở bụng. Quý vị không cần quan tâm đến hình thức của bụng. Những gì mà quý vị thực sự cảm nhận được là cảm giác của áp lực thân thể được gây ra do sự chuyển động mạnh ở bụng. Cho nên đừng có trú và o hình thức ở bụng mà hãy liên tục luyện tập.

Ðối với người mới bắt đầu, đó là một phương pháp tu tập rất hữu hiệu, cho việc phát huy sự chú tâm, tâm định và tuệ quán. Khi sự thực hà nh tiến bộ, thì động tác nà y sẽ được rõ rà ng hơn. Chỉ khi nà o tuệ quán tu tập đầy đủ thì đạt được khả năng thấy mỗi tiến trình thân tâm xảy ra liên tục ở sáu giác quan. Bởi vì quý vị là người mới bắt đầu cho nên sự chú tâm và năng lực định vọ n còn yếu kém, để giữ cái tâm trên mỗi động tác phồng xẹp khi nó xảy ra, đó là một khó khăn. Vì sự khó khăn nà y, quý vị có thể dỠdà ng để suy nghĩ: "Tôi không biết là m thế nà o để giữ tâm tôi trên từng chuyển động." Vậy thì quý vị đơn thuần chỉ nhớ đây là một phương pháp học tập mà thôi. Chuyển động phồng xẹp ở bụng thì luôn luôn xảy ra, và do đó không cần phải tìm kiếm chúng. Thực tế với sự thực hà nh nà y, người mới bắt đầu dỠdà ng giữ tâm của mình trên hai sự chuyển động đơn giản đó. Quý vị hãy liên tục chú tâm thực hà nh bà i tập chuyển động phồng xẹp ở bụng. Ðừng bao giờ dùng miệng để lập lại danh từ phồng xẹp, dù rằng quý vị được phép ghi nhận sự phồng xẹp trong tâm khi chúng xảy ra. Hãy nhận thức một cách rõ rà ng tiến trình phồng xẹp ở bụng. Tránh tình trạng thở sâu hay nhanh đối với sự chuyển động ở bụng, bởi vì cách nà y gây ra sự mệt mỏi là m trở ngại việc tu tập. Chỉ cần chú tâm đến sự chuyển động phồng xẹp khi chúng xảy ra trong lúc thở bình thường.

Bà i tập căn bản thứ hai.

Trong khi bận rộn với bà i tập, theo dõi mỗi sự chuyển động ở bụng, những hoạt động tâm khác có thể xảy ra giữa sự chú niệm của mỗi cái phồng và xẹp. Những suy nghĩ như ý định, quan niệm, tưởng tượng...thì có lẽ xảy ra giữa mỗi sự chú tâm phồng và xẹp. Chúng không thể xem thường được. Chú tâm phải thực hiện mỗi khi nó xảy ra.

Nếu quý vị tưởng tượng cái gì, quý vị phải biết rằng mình đã là m như vậy và thực hiện một sự ghi nhận của tâm về sự tưởng tượng. Nếu quý vị đơn thuần suy nghĩ một cái gì, thì chú tâm suy nghĩ. Nếu quý vị suy tư, hãy ghi nhận sự suy tư. Nếu quý vị dự tính là m cái gì, hãy chú tâm đến sự dự tính. Khi đề mục thiền là m tâm phóng túng, đó là ụ đề mục phồng và xẹp ở bụng, hãy chú tâm đến sự phóng túng. Nếu quý vị tưởng tượng mình đang đi đến một nơi nà o đó, hãy chú tâm đến sự đi. Khi đến, hãy chú tâm và o sự đến. Khi quý vị nghĩ mình sẽ gặp một người, hãy chú tâm và o sự gặp. Nếu quý vị nói chuyện với nam hay nữ, hãy chú tâm đến sự nói. Nếu quý vị tranh luận sôi nổi với một người nà o đó, hãy chú tâm đến sự tranh luận. Nếu quý vị hình dung hay tưởng tượng một ánh sáng hay mà u sắc, hãy ghi nhận chắc chắn về thấy. Một sự chú tâm phải được ghi nhận từng cái sanh cho đến từng cái diệt của nó. Sau khi nó diệt, hãy tiếp tục bà i tập căn bản thứ nhất qua sự chú tâm trọn vẹn và o sự phồng xẹp ở bụng. Hãy liên tục chăm chú mà không lơ là . Nếu quý vị dự định nuốt nước bọt trong khi là m như vậy, hãy chú tâm đến sự dự định. Khi nuốt niệm nuốt. Nếu quý vị dự định khạc nhổ, niệm khạc. Sau đó trở lại sự thực hà nh phồng và xẹp. Giả sử quý vị dự định cúi cổ xuống, niệm dự định. Trong khi đang cúi, niệm đang cúi. Khi quý vị có ý muốn thẳng cổ, niệm có ý muốn. Trong khi cổ thẳng, niệm đang thẳng. Những sự chuyển động cúi cổ xuống hay thẳng cổ lên phải thực hiện một cách chậm chạp. Sau khi tâm tập trung và o mỗi hà nh động đó, hãy liên tục tập trung đầy đủ bằng sự chú tâm phồng xẹp ở bụng.

Bà i tập căn bản thứ ba

Bởi vì quý vị phải liên tục quán một thời gian lâu trong một tư thế ngồi hay nằm, quý vị có lẽ trải qua một cảm giác mệt mỏi, căng cứng mãnh liệt trong thân thể hay

tay chân. Nếu điều nà y xảy ra, thì đơn thuần chú tâm đến phần thân thể mà cảm giác nà o xuất hiện và liên tục quán, mệt mỏi. Hãy là m điều nà y một cách tự nhiên, không quá nhanh mà cũng không quá chậm. Dần dần những cảm giác nà y trở nên uể oải hơn và cuối cùng đoạn diệt hoà n toà n. Nếu một trong những cảm giác nà y trở nên khó chịu hơn cho đến lúc thân thể mệt mỏi hay các khớp xương căng cứng không thể nà o chịu đựng được, sau đó mới thay đổi tư thế ngồi. Tuy nhiên đừng có quên chú niệm đang dự định, trước khi quý vị cử động thay đổi oai nghi. Mỗi sự chuyển động có chi tiết phải được quán niệm theo thứ lớp kính cẩn của nó.

Nếu quý vị định giở tay chân, chú niệm đang giở. Trong cử chỉ giở tay hay chân, niệm đang giở. Mỗi sự co giãn tay hay chân, niệm đang co giãn. Khi quý vị cúi, niệm đang cúi. Khi để xuống niệm đang để. Nếu tay hay chân xúc chạm, niệm xúc chạm. Hãy thực hiện tất cả động tác trên khoan thai, hay cân nhắc kĩ lưỡng các oai nghi. Ngay khi ổn định trong oai nghi mới, hãy liên tục bằng sự quán những chuyển động ở bụng. Nếu quý vị cảm thấy không tiện lợi trong oai nghi mới, hãy trở lại sự quán chiếu trong một oai nghi khác, gìn giữ sự chú niệm như đã giải thích trong đoạn nà y.

Nếu một cảm giác ngứa ngái được cảm nhận trong phần thân thể, chú tâm trên phần đó và niệm đang ngứa. Là m điều nà y trong một oai nghi điều hòa, không quá nhanh không quá chậm. Khi cảm giác ngứa biến mất trong tiến trình nhận thức đầy đủ, liên tục với bà i tập chánh niệm phồng và xẹp ở bụng. Nếu ngứa liên tục và trở nên ác liệt quá thì quý vị định gãi, hãy chú niệm đang dự định giở tay chậm cùng một lúc ghi nhận hà nh động giở và xúc chạm khi tay đụng phần ngứa đó. Hãy gãi chậm trong sự nhận thức việc là m một cách hoà n hảo. Khi cảm giác ngứa đã biến mất rồi thì quý vị cũng định không có tiếp tục gãi, hãy chánh niệm bằng sự chú tâm của hà nh động, đang hủy bỏ. Khi tay ngừng lại ở nơi thông thường của nó, va chạm chân, niệm xúc chạm. Vậy thì một lần nữa hãy dà nh hết thời gian của quý vị để quán chiếu phồng và xẹp.

Nếu có đau hay khó chịu, hãy chú tâm và o phần đó nơi mà cảm giác sanh khởi. Hãy chú niệm cảm giác rõ nhất khi nó xảy ra, như đau nhức, thúc ép, soi mói, mệt mỏi, choáng váng. Ðiều đó nhấn mạnh rằng, chú niệm không cần phải ép buộc cũng không trì hoãn mà hãy là m một cách tự nhiên và bình tỉnh. Cuối cùng đau nhức có thể diệt hay gia tăng thêm. Nếu nó gia tăng thêm, đừng có sợ hãi. Một cách kiên quyết, hãy tiếp tục quán chiếu. Nếu là m như vậy, quý vị sẽ thấy rằng đau nhức hầu như bị đoạn diệt. Nhưng nếu, sau một thời gian đã gia tăng và hầu như không thể chịu nổi, thì quý vị vờ đi đau nhức và tiếp tục với sự quán chiếu phồng và xẹp.

Khi quý vị tiến trong chánh niệm, quý vị có thể trải qua những cảm giác đau nhức mãnh liệt, cảm giác ngột ngạt hay khó thở cũng như đau nhức như dao cắt, nhát đâm của dụng cụ nhọn bén, cảm giác của một người không có hạnh phúc bị châm chích bởi kim nhọn, hay là những loà i côn trùng nhỏ bò trên thân. Quý vị có thể trải qua những cảm giác ngứa ngái, nhức nhối, lạnh run. Ngay khi quý vị ngừng quán chiếu quý vị có lẽ cũng thấy rằng những cảm giác đau nhức nà y cũng đoạn diệt. Khi quán chiếu phục hồi lại, quý vị sẽ thấy chúng một lần nữa ngay khi quý vị đạt được chánh niệm. Những cảm giác đau nhức nà y không được xem như là một điều khó khăn. Chúng biểu lộ những điều bệnh hoạn nhưng những yếu tố thông thường đó luôn tồn tại trong thân và luôn là m mờ đi khi tâm bị bận rộn với những đối tượng khác. Khi năng lực tâm sắc sảo hơn, quý vị ghi nhận những cảm giác nà y nhiều hơn. Bằng sự tu tập quán chiếu liên tục quý vị sẽ khắc phục được chúng và chúng đoạn diệt hoà n toà n. Nếu quý vị liên tục suy niệm với mục đích vững chắc, quý vị sẽ gặp không phải sự nguy hiểm nà o. Nếu quý vị mất đi sự can đảm, thì trở nên do dự trong sự suy niệm, và dừng lại trong một thời gian, quý vị có thể gặp phải những cảm thọ bất lạc nà y liên tục cho đến khi sự suy niệm của quý vị tiếp tục trở lại. Nếu quý vị liên tục với sự quyết tâm, quý vị sẽ có thể khắc phục được những cảm giác đau nhức nà y và có lẽ không bao giờ nếm mùi của chúng nữa trong tiến trình suy niệm.

Nếu quý vị dự định lúc lắc thân thể thì chú niệm đang dự định. Trong khi hà nh động lúc lắc, niệm đang lúc lắc, khi đang suy niệm quý vị có thể nhận ra thân đang lúc lắc phía sau và phía trước. Ðừng có sợ hãi, không có vui thích mà cũng không muốn tiếp tục lúc lắc nữa. Sự lúc lắc sẽ chấm dứt nếu quý vị chú tâm và o hà nh động lúc lắc và tiếp tục niệm đang lúc lắc cho đến khi nà o nó chấm dứt. Nếu lúc lắc gia tăng thay vì quý vị chú tâm và o nó, thì quý vị nên tựa và o tường hay nằm xuống một lát để thư giãn. Sau đó tiếp tục với sự quán niệm. Hãy thực hà nh giống phương pháp đó thì dù bất cứ lúc nà o quý vị cũng tự mình nhận thức được sự lúc lắc hay sự run sợ. Lúc quán niệm thì quý vị đã tu tập rồi, đôi khi quý vị cảm thấy sự run sợ hay lạnh lẽo xuyên qua phía sau hay trải khắp toà n thân. Ðây là triệu chứng cảm giác mạnh, sự thích thú, sự hăng hái hay trạng thái say mê. Nó diỠn ra một cách tự nhiên trong một tiến trình quán niệm liên tục. Lúc tâm của quý vị kiên cố trong sự quán niệm, quý vị có thể bị giật mình từ một âm thanh sơ sà i nhất. Ðiều nà y có thể xảy, ra bởi vì quý vị cảm nhận được kết quả của ấn tượng cảm giác mạnh mẽ hơn trong trạng thái định kiên cố. Nếu quý vị khát nước trong khi quán niệm, chú tâm cảm giác khát. Lúc quý vị dự định đứng, niệm dự định. Sau đó chú tâm và o mỗi sự chuyển động đứng. Chú niệm trên hà nh động đang đứng và niệm đang đứng. Lúc quý vị chờ đợi sau khi đứng thẳng, niệm nhìn, thấy. Nếu quý vị dự định đi tới, niệm dự định. Khi quý vị bắt đầu bước tới, chú niệm mỗi bước như là đang bước, đang bước hoặc trái bước, phải bước. Ðối với quý vị điều quan trọng là nhận biết được mỗi sự chuyển động của mỗi bước từ đầu cho đến cuối khi quý vị bước. Hãy trung thà nh với bà i tập khi đi. Hãy cố chú tâm và o mỗi bước trong hai giai đoạn sau: giở bước, giở, bước. Khi quý vị thà nh tựu phương pháp thực hà nh đầy đủ trong oai nghi đi nà y, thì cố chú tâm và o mỗi bước ba giai đoạn: giở, bước, đạp.

Khi quý vị nhìn và o bình nước, hoặc trên đường đi đến nơi uống nước, hãy chú tâm kĩ lưỡng ghi nhận sự đang thấy, nhìn, sự trông thấy.

Khi quý vị dừng đi kinh hà nh, niệm dừng.
Khi quý vị co tay, niệm co.
Khi tay đụng và o tách, niệm đụng.
Khi tay cầm tách, niệm cầm.
Khi tay rửa tách, niệm rửa.
Khi tay đứa tách lên môi, niệm đưa.
Khi tách đụng và o môi, niệm đụng.
Nếu cảm giác lạnh, niệm lạnh.
Khi quý vị nuốt, niệm nuốt.
Khi để tách xuống, niệm để.
Kéo tay lên, niệm kéo.
Khi quý vị hạ tay xuống, niệm hạ.
Khi tay đụng và o thân, niệm đụng.
Nếu quý vị dự định xoay lại, niệm dự định.
Khi quý vị xoay, niệm xoay.
Khi quý vị bước tới, niệm bước.
Bước đến nơi quý vị dự định dừng, niệm dự định.
Khi dừng, niệm dừng.

Nếu quý vị ở lại chịu đựng một thời gian tiếp tục quán niệm phồng xẹp. Nhưng nếu dự định ngồi xuống, niệm dự định. Khi quý vị đi đến để ngồi xuống, niệm đi. Ðến nơi quý vị sẽ ngồi, niệm đi đến. Lúc xoay để ngồi, niệm xoay. Trong khi hà nh động ngồi, niệm đang ngồi. Hãy ngồi xuống chậm rãi, và chú tâm trên thân chuyển động ngồi xuống. Quý vị phải ghi nhận mỗi sự chuyển động tay chân trong từng oai nghi. Sau đó lại tiếp tục thực hà nh bà i tập quán niệm phồng và xẹp.

Nếu quý vị dự định nằm xuống, niệm đang dự định. Từ đó tiếp tục với sự quán niệm mỗi chuyển động trong tiến trình nằm xuống: giở, co, dừng, đụng, nằm. Sau đó thực tập như đề mục quán niệm từng sự chuyển động tay chân và thân thể trong mỗi oai nghi. Hãy thực hiện những hà nh động nà y chậm rãi. Sau tiếp tục niệm phồng xẹp. Nếu đau nhức, mệt mỏi, ngứa ngái, hoặc bất cứ cảm giác nà o mà quý vị cảm thấy, hãy ghi nhận từng cảm giác ấy. Hãy ghi nhận tất cả cảm giác, suy nghĩ, ý tưởng, quan tâm, phản chiếu, tất cả chuyển động tay chân và thân thể. Nếu không có gì đặc biệt để ghi nhận, thì chú tâm và o phồng xẹp ở bụng. Chú tâm và o uể oải khi bị uể oải, và khi buồn ngủ, niệm buồn ngủ. Sau khi quý vị đã đạt đến định tâm đầy đủ trong sự quán chiếu thì quý vị có thể khắc phục được hôn trầm, uể oải và cảm thấy thoải mái khi có kết quả. Hãy áp dụng trở lại sự quán niệm thường xuyên trong đề mục cơ bản. Giả sử như quý vị không thể khắc phục được cảm giác uể oải, sau đó quý vị phải liên tục quán niệm cho đến khi quý vị ngủ thiếp đi.

Trạng thái buồn ngủ là tính liên tục của tiềm thức. Nó giống như trạng thái đầu tiên của thức tái sanh và trạng thái sau cùng của thức cận tử. Trạng thái thức nà y nhu nhược cho nên không thể nhận thức được đối tượng. Khi quý vị sáng suốt, chuỗi tiềm thức nà y xảy ra một cách đều đặn giữa sát-na, thấy, nghe, nếm, ngửi, đụng và suy nghĩ. Bởi vì những sự diỠn biến thì giới hạn, chúng thường không rõ rà ng và do đó không thể nhận thấy được. Tính liên tục của tiềm thức còn lại trong suốt giấc ngủ, sự việc thì trở nên rõ rà ng hơn khi quý vị tỉnh thức, vì nó còn tồn tại trong trạng thái tỉnh thức những suy nghĩ và những đối tượng đần độn kia sẽ trở nên rõ rệt.

Quán niệm sẽ bắt đầu ở giây phút khi quý vị thức giấc. Bởi vì quý vị là người mới bắt đầu, nên không thể nà o quán niệm ở giây phút đầu ngay khi thức giấc được. Nhưng quý vị nên bắt đầu từ giây phút khi quý vị nhớ rồi quý vị bắt đầu quán. Ví dụ nếu đang thức giấc, quý vị phản chiếu cái gì, quý vị nên nhận rõ sự việc và bắt đầu sự quán của mình bằng niệm, phản chiếu. Tiếp theo liên tục quán phồng xẹp. Lúc thức giấc rời khỏi giường, chánh niệm phải trực tiếp đến từng chi tiết của cử động thân thể. Mỗi cử động tay chân và thân thể phải được thực hiện trong sự nhận thức hoà n hảo. Quý vị có suy nghĩ về thời giờ trong ngà y khi thức giấc không? Nếu có, niệm đang suy nghĩ. Quý vị có ý muốn đi ra khỏi giường không? Nếu có, niệm muốn. Nếu quý vị chuẩn bị cử động thân trong oai nghi phồng, niệm chuẩn bị. Khi phồng chậm, niệm phồng. Khi quý vị ngồi, niệm ngồi. Nếu quý vị còn ngồi lâu nữa, hãy quay lại sự quán niệm phồng xẹp ở bụng.

Hãy thực hiện hà nh động rửa mặt, đi tắm theo thứ tự của mình và là m trong sự nhận thức đầy đủ của mỗi hà nh động; ví dụ: nhìn, thấy, co, cầm, đụng, cảm giác, lạnh, thở. Trong hà nh động ăn mặc, sửa soạn giường ngủ, đóng và mở cửa, sử dụng đồ vật, hãy là m chúng bằng chánh niệm. Quý vị phải chăm chú quán niệm từng chi tiết trong hà nh động ăn:

Lúc nhìn thực phẩm, niệm nhìn.
Lúc chuẩn bị thực phẩm ăn, niệm chuẩn bị.
Lúc đưa thực phẩm và o miệng, niệm đưa.
Lúc ngước cổ lên, niệm ngước.
Lúc thức ăn chạm và o miệng, niệm chạm.
Lúc để thức ăn trong miệng, niệm để.
Lúc miệng khép lại, niệm khép.
Lúc rút tay, niệm rút.
Nếu tay chạm và o dĩa, niệm chạm.
Lúc thẳng cổ, niệm thẳng.
Lúc nhai, niệm nhai.
Lúc quý vị biết hương vị, niệm vị.
Lúc nuốt thực phẩm, niệm nuốt.
Nếu, trong khi nuốt, thực phẩm bị chạm và o phía cổ họng, niệm chạm.

Hãy thực hiện quán niệm trong oai nghi nà y mỗi lần quý vị cùng chia xẻ miếng thức ăn cho đến khi nà o quý vị dùng xong bửa. Bắt đầu thực hà nh sẽ có nhiều điều sơ sót. Ðừng có bận tâm, đừng có lưỡng lự trong sự tinh tấn của quý vị. Nếu quý vị bền chí trong sự thực hà nh thì quý vị sẽ có ít sơ sót hơn. Lúc quý vị đạt đến giai đoạn thực hà nh cao, quý vị cũng có thể ghi nhận nhiều chi tiết hơn trong những điều đã đề cập ở đây.

Bà i tập thiền hà nh căn bản

Giữa buổi thực tập thiền tọa, quý vị có thể xen kẽ với thiền hà nh kéo dà i khoảng bốn mươi phút đến chín mươi phút. Ðiều đó sẽ là m quân bình những yếu tố định tâm và ngũ lực đồng thời nó khắc phục được sự hôn trầm. Trên một khoảng đất yên tĩnh hay trong một căn phòng quý vị có thể thực hiện bà i tập thiền hà nh nà y. Ðối với thiền hà nh, thật là hữu ích nếu quý vị bước đi chầm chậm. Về tốc độ bước đi chậm đều là mẫu mực, tuy nhiên quý vị nên đi trong oai nghi tự nhiên và đơn giản theo tốc độ cho phép. Trong suốt thời gian đi kinh hà nh, quý vị nên tập trung và o sự chuyển động của bà n chân và bước đi. Quý vị nên chú tâm chân phải bắt đầu giở lên khỏi đất, niệm giở, khi nó chuyển tới, niệm bước, và khi nó để xuống đất, niệm đạp. Chân trái cũng tương tự như vậy...

Cùng một oai nghi giống như vậy trong khi ngồi thực hà nh thiền hơi thở, tất cả những suy nghĩ phóng túng hoặc những cảm giác cần phải được chú tâm. Nếu quý vị nảy lên ý muốn nhìn cái gì trong lúc đi, lập tức quý vị ghi nhận sự nhìn và ghi nhận lại sự chuyển động của bà n chân. Hãy nhìn quanh và ghi nhận những chi tiết của đề mục. Thậm chí những chi tiết của những đề mục đó trên con đường đi của quý vị không phải là một phần của sự tu tập. Nếu quý vị thực hà nh thiếu thận trọng thì hãy ghi nhận sự nhìn.

Ði cuối con đường hà nh giả tác ý xoay và đi ngược lại. Quý vị sẽ nhận thức việc là m nà y từng bước một. Tác ý xoay phải niệm tác ý. Lúc đầu khó tác ý nhưng nếu định mạnh mẽ thì tác ý sẽ dỠdà ng hơn. Sau khi tác ý xoay, ghi nhận tất cả những suy nghĩ và những sự chuyển động xoay. Khi bước tới cuối cùng chấm dứt thì quý vị bắt đầu xoay lại, quý vị phải niệm đang xoay. Lúc bước chân khác ngẩng lên, giở, bước, đạp... sau khi quý vị bước ra trên con đường trở lại một lần nữa, niệm giở, bước, đạp. Thường có sự cám dỗ xuất hiện khiến quý vị nhìn và liếc xung quanh cái gì hấp dẫn. Nếu tư tưởng vô kỷ luật nà y xảy ra thì phải chú niệm như đang tác ý, và sự chú tâm có thể trở lại chuyển động bà n chân một lần nữa tự nhiên.

Thông thường thật là tốt cho người mới bắt đầu để phát huy phương pháp thiền hà nh nà y bằng ba giai đoạn kĩ thuật chú tâm niệm. Giở, bước, đạp. Tùy thuộc và o khả năng và người thầy dạy của quý vị, có thể dạy ít hơn hay nhiều hơn những giai đoạn chú tâm. Ðôi khi đi quá chậm thì bất tiện, đặc biệt bên ngoà i những vùng thiền lân cận của quý vị, dường như đơn giản trái bước, phải bước, điều đó sẽ đáp ứng nhu cầu cho những trường hợp nà y. Ðiểm quan trọng thì không bao nhiêu hay điểm chú tâm thực hiện thì ít. Nhưng quý vị có thực sự nhận thức chúng khi chúng xảy ra hay không, hay là tâm quý vị tập trung yếu.

Tiến bộ trong sự quán chiếu

Sau một thời gian thực hà nh, quý vị có thể thấy được sự quán chiếu của mình có nhiều tiến bộ và sự quán chiếu đó quý vị có thể kéo dà i đề mục cơ bản phồng xẹp ở bụng. Và o lúc nà y, quý vị thường thấy có gián đoạn giữa chuyển động phồng và xẹp. Nếu trong oai nghi ngồi mà đầy ắp sự gián đoạn thì quý vị chú niệm theo cách nà y: phồng, xẹp, ngồi. Lúc chú niệm ngồi, giữ tâm của mình trong tư thế ngồi ngay thẳng. Lúc nằm xuống quý vị nên nhận biết đầy đủ như: phồng, xẹp, nằm. Nếu nhận biết điều nà y dỠdà ng thì tiếp tục chú niệm ba giai đoạn nà y. Quý vị nên chú ý là một sự gián đoạn xuất hiện cuối chuyển động phồng cũng như chuyển động xẹp, thì hãy tiếp tục niệm theo cách nà y: phồng, ngồi, xẹp,ngồi. Hay khi nằm xuống niệm: phồng, nằm, xẹp, nằm. Giả sử quý vị không còn nhận biết nó dỠdà ng nữa thì chú tâm và o ba hoặc bốn đối tượng ở cách trên. Sau đó trở lại cách chú niệm ban đầu là chỉ hai giai đoạn phồng và xẹp thôi.

Trong khi tu tập quán thân thường xuyên, quý vị không cần phải liên tưởng đến đối tượng thấy và nghe. Chừng nà o quý vị chánh niệm được chuyển động phồng và xẹp ở bụng thì lúc đó mới thấy được mục đích chú tâm và o những hà nh động và đối tượng thấy và nghe mới được lợi ích. Tuy nhiên quý vị cố ý nhìn và o một đối tượng, thì sau đó cùng một lúc chú niệm, hai hoặc ba lần, thấy. Về sau hãy trở lại với sự nhận thức ở bụng. Giả sử một số người ngắm cảnh, hãy chú tâm đang ngắm, hai hoặc ba lần, và sau đó tiếp tục chú tâm đến chuyển động phồng và xẹp ở bụng. Tình cờ quý vị có nghe được âm thanh không? Có lắng tai nghe nó không? Nếu có hãy chú niệm nghe, nghe trong khi nó đang xảy ra, và sau khi là m như vậy xong rồi, hãy trở lại niệm phồng và xẹp. Nhưng nếu quý vị nghe âm thanh lớn, như tiếng chó sủa, nói chuyện lớn tiếng hay ca hát. Nếu xảy ra như vậy, lập tức chú niệm hai hoặc ba lần, nghe. Sau đó trở lại đề mục chú tâm cơ bản của mình là phồng và xẹp. Lúc những chuyện trên xảy ra, nếu quý vị thất niệm và gạt bỏ những cảnh tượng và âm thanh như thế thì vô tình rơi và o sự suy niệm về chúng, thay vì tiếp tục chú tâm đến phồng và xẹp, thế thì phồng và xẹp trở nên kém riêng biệt và rõ rà ng hơn. Ðiều đó do chú tâm yếu nên tâm cấu uế phát sanh và tăng trưởng. Nếu những suy niệm như vậy xảy ra, chú tâm hai hoặc ba lần, suy niệm và một lần nữa tiếp tục niệm phồng xẹp. Nếu quý vị quên niệm những chuyển động thân thể tay chân, thì sau đó niệm quên, và tiếp tục niệm thường những chuyển động ở bụng. Ðôi khi quý vị cảm thấy là hơi thở chậm hay chuyển động phồng xẹp ở bụng chưa cảm nhận rõ rà ng. Khi điều nà y xảy ra, cùng lúc ngồi, đơn giản là tiếp tục niệm ngồi, đụng. Nếu đang nằm xuống, niệm nằm, đụng. Trong khi niệm đụng, tâm của quý vị không nên trú và o một phần thân thể giống nhau, mà nên trú và o phần thân thể khác nhau một cách liên tục. Có nhiều vị trí để đụng, và ít nhứt là có sáu hoặc bảy chỗ mà người ta được niệm. Một và i điểm nà y là nơi đụng của đầu gối và bắp vế, hay là bà n tay giao nhau, hay là ngón tay với ngón tay, ngón tay cái với ngón tay cái, nhắm mí mắt lại, lưỡi nằm phía trong miệng, hai môi chạm và o nhau.

Bà i tập căn bản thứ tư

Cho đến điểm nầy quý vị phải dà nh hết toà n bộ thời gian cho tiến trình tu tập. Quý vị có thể cảm thấy lười biếng sau khi nhận thức rằng tiến trình không phù hợp, thì hãy từ bỏ nó. Ðơn giản là hãy ghi nhận sự kiện "lười biếng". Trước khi quý vị có đầy đủ sức mạnh trong sự tập trung, định tâm và tuệ giác, quý vị có thể vẫn còn hoà i nghi về sự đúng đắn hay lợi ích của phương pháp tu tập nà y. Trong trường hợp như vậy hãy quay lại niệm tâm hoà i nghi. Quý vị có thể hy vọng hoặc mong đợi những kết quả tốt đẹp không? Nếu có như vậy hãy thực hiện đề mục niệm của quý vị, hy vọng, hoặc mong đợi. Quý vị đang cố nhớ lại phương pháp tu tập nà y cho đến khi nà o đã được kiểm chứng phải không? Ðúng vậy? Lúc đó áp dụng đề mục tỉnh tâm. Có những lúc khi hà nh giả kiểm chứng đề mục suy niệm để xác định nó là tâm hay vật chất? Nếáu như vậy thì hãy chú niệm đến sự kiểm chứng. Quý vị có hối tiếc rằng không có sự tiến bộ trong đề mục suy niệm của mình không? Nếu có, thì hãy chú tâm đến cảm giác hối tiếc đó. Ngược lại quý vị có vui thích rằng đề mục niệm của quý vị đang được tu tập không? Nếu có, thì hãy niệm cảm giác đang vui thích. Ðây là phương pháp mà quý vị nên chú tâm và o mỗi lần của trạng thái tâm khi nó xuất hiện, và nếu không có những suy nghĩ nà o xen và o hoặc là những ý niệm nà o để ghi nhận, thì hà nh giả nên trở lại phồng và xẹp.

Trong khóa thiền tích cực, thời gian thực hà nh thì tùy thuộc và o lúc ban đầu hà nh giả thức giấc cho đến khi nà o ngủ thiếp đi. Ðể nhắc lại, hà nh giả phải luôn khi gìn giữ đề mục căn bản hay chánh niệm cả ngà y lẫn đêm lúc hà nh giả chưa đi ngủ. Không cần phải thư giãn. Cho đến khi nà o đạt đến một mức độ nà o đó trong chánh niệm thì hà nh giả sẽ không cảm thấy buồn ngủ mặc dù lúc nà y hà nh giả kéo dà i giờ giấc tu tập thêm. Ngược lại, hà nh giả sẽ liên tục chánh niệm ngà y và đêm.

Tóm lại những điều trên đã được nhấn mạnh trong hình thức tu tập trong sáng nà y mà quý vị phải niệm mỗi ý nghĩ thiện hay ác xảy ra, mỗi chuyển động thân thể lớn hay nhỏ, mỗi cảm giác (cảm giác thân tâm) vui, buồn... Nếu trong khóa tu, những duyên cớ phát sanh lúc không có pháp gì đặc biệt để niệm đến, hãy gìn giữ chánh niệm đầy đủ tới phồng xẹp ở bụng. Lúc đó quý vị phải chú trọng đến bất kỳ loại sinh hoạt nà o mà cần thiết cho thiền hà nh. Sau đó bằng sự nhận thức đầy đủ, mỗi bước đi phải được chú tâm như là bước, bước, hay trái bước, phải bước. Nhưng khi quý vị đang chú tâm bà i tập thiền hà nh, hãy niệm mỗi bước đi trong ba giai đoạn, giở, bước, đạp.

Thật vậy hà nh giả là người ám chỉ cho sự tu tập ngà y và đêm, sẽ dỠdà ng phát huy định ở giai đoạn tuệ sanh diệt và tiến lên giai đoạn cao hơn nữa của thiền minh sát.

Giai đoạn tiến triển

Như đã đề cập ở trên, bằng cách tu tập chuyên cần, chánh niệm và chánh định đã được tiến triển, hà nh giả nên chú niệm phương cách song đôi diỠn tiến của một đối tượng và ghi nhận nó, ví dụ như, niệm phồng và ghi nhận cái phồng, niệm xẹp và ghi nhận cái xẹp, niệm ngồi và ghi nhận cái ngồi, niệm co và ghi nhận co, niệm duỗi và ghi nhận duỗi, niệm dỡ và ghi nhận dỡ, niệm đạp và ghi nhận đạp. Nhờ tập trung chánh niệm, hà nh giả nhận biết cách để phân biệt mỗi tiến trình danh và sắc: "Chuyển động phồng là một tiến trình, nhận biết phồng là một tiến trình khác, xẹp là một tiến trình, nhận biết xẹp là một tiến trình khác nữa. Hà nh giả liỠu tri rằng mỗi cử chỉ nhận thức có bản chất "góp phần và o một đối tượng". Ðiều đó là sự nhận thức ám chỉ cho chức năng riêng biệt của tâm bằng sự liên quan với một đối tượng, hoặc là nhận thức một đối tượng. Nên biết rằng ai cà ng chú niệm đề mục thân thể thì tiến trình tâm ghi nhận thân thể cà ng trở nên nhà m chán hơn. Ðiều nà y được dạy trong Thanh tịnh đạo (Visuddhi Magga) như đối với vị ấy, để cho cân xứng với sắc pháp trở nên dỠxác định, phân biệt và rất rõ rà ng, những trạng thái vô sắc đến nỗi quả quyết sắc đó như là đối tượng của chúng thì cũng tự trở nên rõ rà ng hơn.

Khi nà o thiền sinh nhận biết được sự khác nhau giữa danh và sắc, nếu thiền sinh là người trong sạch, thì sẽ suy niệm từ kinh nghệm trực tiếp như vầy: "Có phồng và ghi nhận phồng, có xẹp và ghi nhận xẹp,... không có cái gì khác ngoà i phồng và xẹp. Danh từ đà n ông, đà n bà có liên quan cùng phương thức, không có chúng sanh hay linh hồn gì cả". Nếu hà nh giả là người học rộng biết nhiều, sẽ suy niệm sự hiểu biết khác nhau trực tiếp giữa tiến trình sắc pháp cũng như đối tượng và tiến trình danh pháp như vầy: "Sự thật là chỉ có thân và tâm. Ngoà i thân và tâm ra không có sự hiện hữu nà o như đà n ông, đà n bà . Trong khi quán, hà nh giả chú niệm tiến trình sắc pháp, đối tượng, danh pháp, và nó là đôi đơn điệu. Thuật ngữ thông thường ám chỉ là : chúng sinh, con người, linh hồn, đà n ông, đà n bà . Nhưng ngoà i tiến trình kép đó ra, không có con người hay chúng sinh nà o phân đôi cả, tôi hay người khác đà n ông hay đà n bà ". Khi nà o những sự phản chiếu như thế xuất hiện, hà nh giả phải chú niệm phản chiếu, phản chiếu và tiếp tục theo dõi phồng xẹp ở bụng...

Bằng sự tiến triển xa hơn nữa trong thiền định, ý muốn thì có trước khi thân cử động. Hà nh giả chú niệm ý muốn đó trước tiên. Thế nhưng cũng bắt đầu bằng sự thực hà nh, hà nh giả chú niệm ý muốn, ý muốn (chẳng hạn như co tay), nhưng không thể nà o chú niệm ý muốn đó một cách riêng biệt được. Bây giờ ở giai đoạn tiến triển nà y, hà nh giả chú niệm rõ tâm chú ý co. Cho nên trước khi chú niệm ý muốn để cho thân di chuyển, thì hà nh giả mới chú niệm thân di chuyển tốt đẹp hơn, bởi vì thiếu chú niệm, cho nên hà nh giả nghĩ rằng thân chuyển động thì nhanh hơn tâm ghi nhận. Bây giờ ở mức tiến bộ nà y, hà nh giả thấy tâm trở nên hiện trước. Hà nh giả sẵn sà ng chú niệm ý muốn co, duỗi, ngồi, đứng, đi... hà nh giả cũng ghi nhận rõ co, duỗi thực sự đó... Vì thế thiền sinh nhận biết được sự kiện là tâm biết được quá trình thân thì nhanh hơn quá trình vật chất. Kinh nghiệm trực tiếp cho thấy là quá trình thân xảy ra sau ý muốn. Một lần nữa, hà nh giả hiểu kinh nghiệm trực tiếp là cường độ nóng và lạnh gia tăng trong khi hà nh giả đang chú niệm nóng, nóng hay lạnh, lạnh. Niệm đều đặn và chuyên chú thân chuyển động như phồng xẹp ở bụng, hà nh giả chú niệm liên tục lần lượt cái nọ sang cái kia. Cũng chú niệm sự sanh khởi trong hà nh giả những cảnh tượng tâm khác nhau như là đức Phật, chùa chiền, thân thể, hay đề mục thiên nhiên. Hà nh giả cũng chú tâm bất kỳ cảm giác nà o mà sanh khởi trong thân của hà nh giả (như ngứa ngái, đau nhức, nóng nực) bằng chánh niệm trực tiếp trên chỗ mà cảm giác xuất hiện. Một cảm giác vừa mới biến mất, sau đó một cái khác nữa sanh khởi, và do đó hà nh giả chú niệm chúng tất cả. Trong khi chú tâm mỗi đề mục khi nó sanh khởi hà nh giả nhận thấy rằng một quá trình tâm nhận thức tùy thuộc và o một đề mục. Ðôi khi niệm phồng và xẹp ở bụng quá uể oải đến nỗi hà nh giả thấy không có gì để chú tâm cả. Thế thì, đối với hà nh giả nó xuất hiện là không thể không có sự nhận thức ngoà i một đề mục. Lúc không chú tâm và o phồng và xẹp thì có thể hà nh giả nên ghi nhận ngồi và đụng hay nằm và đụng. Ðụng thì chú niệm một cách luân phiên. Ví dụ, sau khi chú niệm ngồi, thì hãy chú niệm cảm giác đụng ở bà n chân phải (nguyên nhân tiếp xúc với đất và chỗ ngồi). Vậy thì, sau khi chú niệm ngồi, thì hãy chú niệm cảm giác đụng ở bà n chân trái. Cùng cách đó, hãy chú niệm những cảm giác đụng ở nhiều chỗ. Trở lại trong sự chú niệm thấy, nghe...hà nh giả nên biết rõ là thấy xuất phát từ sự tiếp xúc của mắt và đối tượng thấy, nghe xuất phát từ sự tiếp xúc của tai và âm thanh. v. v .

Xa hơn nữa, hà nh giả thấy: "quá trình co, duỗi của sắc pháp... thì đi theo sau quá trình muốn co, duỗi của danh pháp..., hà nh giả liên tục quán: "Thân của hà nh giả trở nên nóng hay lạnh bởi vì yếu tố hơi nóng hay hơi lạnh; thân hiện có thức ăn và thực phẩm, tâm sanh khởi bởi vì có những đề mục để chú niệm; thấy sanh khởi là do những đối tượng thấy; nghe là do âm thanh... và cũng thế bởi vì có những giác quan, mắt, tai... như là những nhân tố điều kiện. Ý muốn và chú tâm là do học hỏi những kinh nghiệm quá khứ; tất cả những cảm giác là những hệ quả của nghiệp cũ. Không có ai tạo nên thân và tâm nà y, và tất cả xảy ra đều có những yếu tố nhân quả". Trong khi hà nh giả đang chú niệm đến bất kỳ đề mục nà o khi nó sanh khởi thì những suy nghĩ như thế đến với hà nh giả. Hà nh giả không nên ngừng là m như vậy để dà nh thời gian phản chiếu. Trong khi những đề mục chú niệm sanh khởi, hà nh giả thấy những sự phản chiếu nà y quá nhanh đến nỗi tự động chúng hiện. Sau đó hà nh giả phải niệm, phản chiếu, phản chiếu, nhận biết, nhận biết và liên tục với những đề mục chú niệm như thường lệ. Sau khi suy niệm rằng những quá trình danh pháp và sắc pháp được chú niệm là duyên bởi những quá trình trước của cùng bản chất, hà nh giả suy niệm xa hơn nữa trong kiếp sống trước thân và tâm đó là duyên bởi những nguyên nhân trước, thì trong kiếp sống sau, thân và tâm sẽ đưa đến kết quả là tương đồng những nguyên nhân, và trừ những quy trình kép nà y không có phân chia chúng sinh hay con người, chỉ có nhân và quả xảy ra thôi. Những sự suy niệm nà y cũng phải được chú niệm và sau đó nên quán tiếp tục như thường lệ. Trong trường hợp những sự suy niệm như thế sẽ có nhiều người có khiếu thông minh nhất và ít hơn trong trường hợp những người đó không có khiếu thông minh như vậy. Sự chú niệm kiên cố phải được chuẩn bị cho tất cả những sự suy niệm nà y. Ghi nhận chúng sẽ đưa đến một kết quả là biến đổi chúng đến một mức tối thiểu nà o đó, sự cho phép quán để tiến triển không là m trở ngại do quá mức suy niệm như vậy. Ðiều đó phải được thực hiện dĩ nhiên là mức tối thiểu của sự suy niệm sẽ đáp ứng nhu cầu cho ở đây.

Trong khi thực hà nh liên tục trong một phương pháp tập trung, hà nh giả có thể trải qua hầu hết những cảm giác không thể chịu đựng được, như là ngứa ngái, đau nhức, nóng nực, mờ mắt và sự tê cứng. Nếu chú tâm niệm thì những cảm giác đó sẽ biến mất. Khi chú tâm yếu, chúng sẽ lại xuất hiện. Như đã nói trước đây, những cảm giác như thế sanh khởi do ảnh hưởng sự nhạy cảm tự nhiên của thân và không có triệu chứng bệnh tật. Nếu những cảm giác đó được chú niệm bằng sự tập trung mạnh mẽ thì những cảm giác đó sẽ mờ nhạt dần dần.

Trở lại, đôi khi hà nh giả trông thấy tất cả những loại hình ảnh duờng như trông thấy chúng bằng đôi mắt riêng của mình. Ví dụ, thấy đức Phật đến từ bối cảnh huy hoà ng rực rỡ; sự xuất hiện của ngà i trên cõi đời; chùa chiền và hình ảnh của đức Phật; tình cờ gặp những người thương yêu, thấy cây cối hay rừng rậm, đồi núi, những khu vườn, những tòa nhà , thấy thân thể mập mạp hay khúc xương gầy gò; sự hủy diệt của những tòa nhà và sự tan rã của thân thể, sự phồng ra của thân thể, phủ đầy với máu, có thể chia thà nh những bộ phận và là m nhỏ đi cho bộ xương thuần khiết; thấy cơ quan thân thể con người thì có nhiều ruột và đầy sức sống và thạâm chí có nhiều vi khuẩn, thấy cư dân của địa ngục và thiên đà ng... những cái nà y thì không có gì thực cả, ngoại trừ những vật được sáng tạo của trí tưởng tượng. Chúng giống như những gì mà loà i người tình cờ gặp trong giấc mơ. Chúng không cần để người ta chà o đón và thích thú và cũng không cần người ta sợ hãi chúng. Những đề mục nà y dường như là tiến trình niệm không có thực; chúng chỉ là những hình ảnh hay trí tưởng tượng mà thôi, bởi vì tâm thấy những đề mục đó mới là sự thực. Tuy nhiên tâm chỉ là những quá trình tinh thần, không có liên quan đến năm giác quan, không dể chú niệm với chi tiết và sự trong sáng đầy đủ được. Do đó chú tâm chính phải được tập trung và o đối tượng giác quan (trần cảnh) thì mới có thể chú niệm một cách dỠdà ng được, và đối với những quá trình tinh thần đó lúc sanh khởi có liên quan với những ý niệm tri giác. Cho nên bất cứ đối tượng nà o xuất hiện, hà nh giả phải niệm thầm, thấy, thấy cho đến khi nà o nó biến mất rồi thôi. Nó sẽ dang ra, giải tán hoặc là tách rời. Lúc bắt đầu, điều nà y sẽ mất nhiều lần chú niệm, niệm khoảng năm hoặc mười tiếng. Nhưng khi tuệ giác phát huy, thì cảnh sẽ biến mất sau một đôi chú niệm. Tuy nhiên nếu hà nh giả thích cảnh đó, hoặc để nhìn sự việc tỉ mỉ hơn, hoặc là trở nên sợ hãi nó, sẽ là m đình trệ sự tiến bộ của hà nh giả. Nếu đối tượng được người ta cố gây ra, thì qua niềm vui thích đối tượng sẽ kéo dà i một thời gian lâu hơn, khi nà o sự tập trung của hà nh giả đuợc tốt đẹp thì sự chú tâm phải được gìn giữ không cho phóng túng hoặc không còn liên tưởng đến những vấn đề bên ngoà i. Nếu như những suy nghĩ nà o đó xuất hiện, những suy nghĩ đó phải được chú niệm và xua đuổi chúng ngay lập tức. Trong trường hợp những người không gặp phải những đối tượng đặc biệt hay những cảm giác trong khi đang chú niệm thường xuyên, thì những người đó trở nên lười biếng. Những người đó phải chú niệm sự lười biếng nà y như vầy: lười biếng lười biếng, cho đến khi nà o khắc phục được nó thôi. Ở giai đoạn nà y, bất cứ trường hợp nà o hà nh giả tình cờ gặp những đối tượng cảm xúc đặc biệt nà o, hà nh giả bắt đầu ghi nhận rõ rà ng, trung thực, với mỗi giây chú niệm kiên cố. Lúc ban đầu thực hà nh, trong khi chú niệm một đề mục, hà nh giả phải thay đổi niệm một đề mục khác nhau nữa mà nó sanh khởi, nhưng hà nh giả không nên chú niệm rõ sự biến mất của đề mục trước. Nếu như hà nh giả chú niệm đề mục mới sanh khởi, thì bây giờ chỉ ghi nhận sự biến mất của một đề mục. Như vậy hà nh giả có một tuệ giác đầu tiên rõ rà ng, trung thực và những giai đoạn cuối của đề mục đã đạt chú niệm.

Trong giai đoạn nà y, lúc trở nên thà nh thạo hơn, hà nh giả ghi nhận mỗi hà nh động chú niệm mà một đề mục sanh khởi bất thình lình và không sanh khởi ngay lập tức. Ý niệm của hà nh giả thì quá rõ đến nỗi hà nh giả suy niệm như vầy: "Tất cả mọi thứ sanh và diệt, tất cả đều hoại diệt, không có gì thường hằng, nó thật sự là vô thường". Sự suy niệm của hà nh giả thì hoà n toà n phù hợp với những gì được dạy trong chú giải kinh tạng Pà li: "Tất cả mọi vật thì vô thường, theo ý nghĩa hoại diệt của nó, không có tồn tại sau kiếp sống nà y". Hà nh giả suy niệm thêm nữa: "Vì vô minh nên chúng ta thụ hưởng cuộc sống. Nhưng theo giáo lý thì không có gì để thụ hưởng cả, chỉ có sanh và diệt liên tục và chúng ta bị ưu phiền mãi mãi. Ðiều nà y quả thực là khủng khiếp. Trong bất cứ lúc nà o chúng ta cũng có thể chết và mọi thứ thì thật sự sanh và diệt. Thật vậy sự vô thường của thế gian nà y quá kinh khủng và khiếp đảm là m sao! Sự suy niệm của hà nh giả phù hợp với lời dạy trong chú giải: "Những gì không thường hằng thì đau khổ, đau khổ có nghĩa là khủng khiếp; đau khổ là bởi vì sự áp bức do sanh và diệt". Lại nữa, những đau nhức khốc liệt theo kinh nghiệm hà nh giả suy niệm như sau: "Tất cả là đau khổ, tất cả là khó chịu". Sự suy niệm nà y phù hợp với những gì mà chú giải kinh điển đề cập đến: "hà nh giả quán đau nhức như là gai nhọn, mụn nhọt, ngọn mác". Hà nh giả suy niệm xa hơn nữa: "Ðây là một khối đau khổ, đau khổ không thể nà o tránh được. Sanh và diệt, nó vô dụng. Người ta không thể nà o dừng lại ở tiến trình sanh và diệt. Nó vượt ra ngoà i khả năng của con người. Nó theo tiến trình tự nhiên của nó". Suy niệm nà y hoà n toà n phù hợp theo chú giải: "Những gì đau nhức thì không có ngã, không có bản ngã theo ý nghĩa là không có trung tâm điểm,bởi vì không có sức mạnh luyện tập trên đó". Hà nh giả phải chú niệm tất cả những sự suy niệm và tiếp tục quán như thường lệ.

Như vậy, sau khi thấy được tam tướng bằng kinh nghiệm từng trải, nhờ suy luận những đề mục trực tiếp đã chú niệm, hà nh giả hiểu tất cả những đề mục chưa được niệm như là vô thường, khổ não và vô ngã.

Ðối với những đề mục nà o chưa có đích thân trải qua, hà nh giả kết luận: "Những đề mục đó cũng được cấu tạo cùng một cách: vô thường, khổ não và vô ngã". Ðây là một sự suy luận từ kinh nghiệm trực tiếp trong hiện tại. Sự nhận thức như thế chưa rõ rà ng trong trường hợp người có khả năng kém thông minh hay tuệ giác giới hạn, người đó không tập trung đến sự suy niệm được đơn thuần là tiếp tục những đề mục chú niệm. Nhưng sự nhận thức nà y thường xảy ra cho những ai bó tay trong sự suy niệm, trong một số trường hợp sự suy niệm có thể xảy ra ở mỗi động tác chú niệm. Tuy nhiên suy niệm quá mức là một sự trở ngại cho sự tiến triển của tuệ giác. Dù không có những suy niệm đó xảy ra trong giai đoạn nà y, tuy nhiên sự nhận thức sẽ trở nên cà ng trong sáng ở những giai đoạn cao hơn. Do đó hà nh giả không nên chuyên tâm đến những đề mục suy niệm. Trong khi đó hà nh giả chuyên tâm ghi nhận nhiều đến những đề mục chú niệm về không, tuy vậy hà nh giả cũng phải ghi nhận những sự suy niệm nà y nếu chúng xảy ra, nhưng hà nh giả không nên dừng lại ở chúng.

Sau khi thực chứng tam tướng, hà nh giả không suy niệm lâu nữa, mà tiếp tục chú niệm đề mục thân tâm mà đã liên tục giới thiệu chúng. Như vậy ở thời điểm khi ngũ quyền - tín, tấn, niệm, định, tuệ - được quân bình hoà n toà n, chú tâm gia tăng dường như nó trở nên cao tột, và quá trình thân tâm được chú niệm cũng sanh khởi nhiều hơn. Trong lúc thở và o, phồng ở bụng tự nó xuất hiện liên tục nhanh chóng, và xẹp cũng trở nên nhanh chóng hơn một cách tương ứng. Sự liên tục nhanh chóng thì cũng rõ trong quá trình co và duỗi. Những cử động nhẹ nhà ng hà nh giả cảm thấy truyền khắp châu thân. Trong nhiều trường hợp, cảm giác kim châm và ngứa ngái xuất hiện liên tục nhanh chóng. Nói chung, đây là những cảm giác khó chịu mà phải cưu mang. Nếu hà nh giả cố chú niệm chúng bằng lời thì có lẽ không thể tiến bộ bằng những kinh nghiệm thay đổi liên tục đó. Ở đây chú niệm phải tu tập bằng nhiều hình thức, nhưng có chánh niệm. Trong giai đoạn nà y hà nh giả không cần phải chú niệm đề mục tỉ mỉ sanh khởi nhanh chóng, mà phải chú niệm chúng chung chung. Nếu hà nh giả muốn đặt tên chúng thì tên tập hợp sẽ được đầy đủ hơn. Hà nh giả sẽ mệt ngay nếu cố bám sát chúng trong hình thức có chi tiết. Ðiều quan trọng là chú niệm rõ và hiểu rõ những gì sanh khởi. Ở giai đoạn nà y quán niệm thông thường tập trung và o một và i đề mục đã chọn lựa, phải được loại bỏ và ghi nhớ phải chú trọng đến mỗi đề mục ở sáu giác quan. Chỉ khi nà o hà nh giả chưa nhạy bén trong loại chú niệm nà y, thì hà nh giả trở lại quán niệm bình thường.

Tiến trình thân tâm nhiều lúc còn nhanh hơn cái nháy mắt hoặc là tia chớp. Tuy nhiên, nếu đơn thuần tiếp tục chú niệm những tiến trình nà y, thì hà nh giả có thể nhận biết đầy đủ thân tâm khi chúng xảy ra. Chánh niệm trở nên mạnh mẽ. Do quả đó, chánh niệm dường như thể bám sát và o đề mục mà nó phát sinh. Ðề mục dường như cũng rực sáng với tâm chánh niệm. Hà nh giả nhận thức thấu đáo mỗi đề mục rõ rà ng và tỉ mỉ hơn, do đó hà nh giả tin rằng: "Quá trình thân tâm thì thực sự nhanh chóng. Thân tâm nhanh như chiếc máy hay động cơ. Và lúc nà y tiến trình đó đến có thể được nhận thức và hiểu biết sâu sắc. Có lẽ không có cái gì hay hơn là để chú niệm. Những gì được chú niệm thì đã chú niệm rồi". Hà nh giả tin như vậy là bởi vì hà nh giả nhận biết bằng kinh nghiệm trực tiếp những gì mà mình thậm chí chưa từng mơ tưởng trước đây.

Lại nữa, kết quả của tuệ quán, là một ánh sáng chói lọi sẽ xuất hiện đến hà nh giả. Lúc đó hà nh giả cũng phát sanh hỷ lạc, hiện tuong hỷ lạc là "da sởn gai ốc, nước mắt chảy xuống, rung rinh chân tay". Hỷ lạc mang lại cho hà nh giả một niềm vui và một sự hồi hộp lạ kỳ. Hà nh giả cảm thấy dường như đang đu đưa. Thậm chí còn hỏi lại mình không biết có bị choáng váng hay không. Vậy thì, nơi đó tâm an tịnh phát sinh và song song với tâm an tịnh thì lại xuất hiện tâm khinh an... lúc đi, đứng, nằm, ngồi, hà nh giả hoà n toà n cảm thấy dỠchịu. Cả hai thân tâm đều khinh an trong tư thế nhẹ nhà ng, dỠchịu có thể chú tâm và o bất kỳ đề mục nà o để lòng tham không còn gia tăng nữa. Hà nh giả đã khai thông được sự cứng rắn, nóng nảy, hay đau nhức.

Tuệ giác thể nhập và o trong những đề mục bằng sự dỠchịu. Tâm trở nên vững chắc và ngay thẳng, và hà nh giả mong muốn thoát ly tất cả bất thiện pháp. Nhờ niềm tin mạnh mẽ, cho nên tâm vô cùng sáng suốt. Ðôi khi lúc đó không còn đề mục nà o để chú niệm cả, thời gian rất lâu, tâm vẫn còn an trụ, hà nh giả có thể khởi lên sự suy nghĩ như thế nà y: "Thật vậy, đức Phật là một bậc hoà n toà n giác ngộ. Chính xác hơn, tiến trình thân và tâm đều là vô thường, khổ não, vô ngã". Trong khi chú niệm đề mục thiền, hà nh giả thực chứng được tam tướng đó. Hà nh giả muốn khuyên những người khác tu tập thiền quán, thì mình phải tự dứt bỏ sự lười biếng và hôn trầm; tinh tấn của hãnh giả không có xao lãng mà cũng không có căng thẳng quá. Ðối với hà nh giả, lúc đó tâm xả phát sanh liên quan với tuệ giác. Sự an lạc vượt lên trên tất cả những kinh nghiệm cũ của hà nh giả. Ðo đó hà nh giả muốn chia sẻ những kinh nghiệm và những cảm xúc của mình cho những người khác. Nơi đó sanh lên sự chấp thủ và o thiên nhiên huyền ảo kia đến nỗi hà nh giả dính mắc và o tuệ giác đó, tuệ giác đó thì liên quan với ánh sáng, chánh niệm và hỉ lạc. Hà nh giả trải qua tất cả những điều nà y như là hỉ lạc của thiền định.

Hà nh giả không nên suy niệm đến những điều xảy ra như thế. Như mỗi lần phát sanh, nên chú niệm chúng như vầy: ánh sáng, niềm tin, hỉ lạc, tâm xả, hạnh phúc. Lúc nà o có ánh sáng, hà nh giả nên chú niệm ánh sáng cho đến khi nà o nó biến mất. Tương tự trong những trường hợp khác, những hà nh động chú niệm cũng phải là m như vậy. Lúc đầu khi ánh sáng xuất hiện, hà nh giả thất niệm và thích nhìn thấy ánh sáng. Thậm chí hà nh giả còn hoan hỉ chú niệm đến ánh sáng nữa là khác, ánh sáng sẽ hòa nhập với những cảm giác hỉ lạc và hạnh phúc, và có lẽ nó còn vương vướng đâu đó. Tuy nhiên về sau hà nh giả quen với hiện tượng nà y và sẽ tiếp tục chú niệm chúng nhiều hơn cho đến khi nà o chúng biến mất. Ðôi khi ánh sáng quá rực rỡ đến nỗi hà nh giả thấy ánh sáng, suy nghĩ khó mà là m nó tiêu tan trong phạm vi chú niệm ánh sáng luôn khi. Như thế hà nh giả không nên chú niệm ánh sáng nữa và xoay qua chú niệm liên tục bất kỳ đề mục nà o mà phát sanh trong thân của hà nh giả. Hà nh giả không nên suy nghĩ là ánh sáng còn ở đó chăng. Nếu có như vậy, có lẽ hà nh giả thấy ánh sáng. Nếu như suy nghĩ nà y phát sanh, hà nh giả nên phân tán ánh sáng bằng sự chú tâm liên tục đến mỗi sự suy nghĩ đó. Trong khi định mạnh mẽ, không những ánh sáng mà còn những đề mục khác nữa có thể phát sanh và sẽ duy trì nếu hà nh giả muốn khích lệ ai hay người nà o khác tu tập. Nếu như sở thích như vậy nảy sinh, hà nh giả phải chú niệm nó kịp thời. Trong nhiều trường hợp, thậm chí không có sở thích như thế đối với bất kỳ đề mục nà o nói riêng, thì những đề mục mờ nhạt xuất hiện lần lượt cái nọ sang cái kia giống như toa xe lửa. Thế thì hà nh giả phải phản ứng lại bằng thị giác đơn thuần là thấy, thấy, và mỗi đề mục đó sẽ biến mất. Khi nà o tuệ giác của thiền sinh trở nên yếu kém, thì những đề mục trở nên rõ hơn. Vậy thì mỗi đề mục phải chú niệm cho đến khi nà o hà ng loạt đề mục biến mất hoà n toà n.

Hà nh giả nên nhận biết thực tế rằng ấp ủ một sở thích cho hiện tượng như là ánh sáng và sẽ bị dính mắc và o chúng, đó là một thái độ sai lầm. Sự trả lời đúng đó là tuân theo con đường của tuệ minh sát, là để chú niệm những đề mục nà y chuyên chú cho đến khi nà o chúng diệt. Khi nà o hà nh giả liên tục áp dụng chánh niệm cho thân và tâm, thì tuệ giác của hà nh giả sẽ phát triển mạnh mẽ. Hà nh giả sẽ trực tiếp nhận thức rõ rà ng hơn những quá trình phồng xẹp của thân tâm. Sẽ trực tiếp hiểu rằng mỗi đề mục sanh lên ở một nơi nà o và trên mỗi nơi đó nó sẽ diệt đi. Hà nh giả sẽ biết rằng sự việc xảy ra trong quá khứ là một điều và sự việc xảy ra tiếp theo là một điều khác nữa. Do đó, ở mỗi hà nh động chú niệm, hà nh giả hiểu rõ những tướng trạng của vô thường, khổ não, vô ngã. Sau khi suy niệm một thời gian đáng kể như vậy, hà nh giả có thể trực tiếp tin tưởng rằng: "Chắc chắn đây là con đường tốt nhứt mà có thể đạt được, không có con đường nà o tốt hơn nữa đâu", và hà nh giả trở nên quá hoan hỉ với sự tiến bộ của mình mà có lẽ hà nh giả chờ đợi và thư giãn. Tuy nhiên hà nh giả không nên thư giãn ở giai đoạn nà y, mà hãy tích cực tu tập chánh niệm liên tục lâu dà i ở những tiến trình thân và tâm nà y.

Bằng sự trao dồi tu tập, và khi đó tuệ giác trở nên già dặn hơn, những đề mục phồng không còn rõ đối với hà nh giả nữa; hà nh giả chỉ chú niệm diệt của đề mục mà thôi. Ðề mục diệt thì quá mau lẹ. Vì thế cho nên hãy thực hiện những quá trình chú niệm đề mục tâm. Ví dụ, trong khi niệm phồng ở bụng, chuyển động phồng đó diệt trong nháy mắt. Và cùng với phương pháp diệt đó cũng có tiến trình niệm tâm. Thật vậy điều đó hà nh giả sẽ nhận biết rõ rằng cả hai phồng và xẹp lập tức diệt lần lượt cái nọ sang cái kia. Trong trường hợp cũng giống như đề mục xẹp ở bụng, ngồi, co duỗi tay chân, tay chân co cứng. Ðề mục niệm và tuệ diệt của nó xuất hiện hà ng loạt nhanh chóng. Một số hà nh giả nhận thức tỉ mỉ trong ba giai đoạn: niệm đề mục, đề mục diệt, và tâm thức diệt mà biết rằng đang diệt - tất cả thì nối tiếp nhau diệt nhanh chóng. Tuy nhiên điều đó có khả năng để nhận biết được sự hoại diệt của đề mục và tâm thức diệt, được như vậy, là nhờ chú niệm và o sự hoại diệt đó.

Khi nà o một mình hà nh giả chú niệm rõ những đôi liên tục nà y, thì đối với hà nh giả những điểm đặc biệt như thân thể, đầu, tay chân không còn hiện rõ nữa, và đối với hà nh giả lúc đó nảy sinh ý nghĩ rằng mọi thứ thì diệt và hoại diệt. Ở giai đoạn nà y có lẽ hà nh giả cảm thấy rằng sự suy niệm của mình chưa có đạt đến mục tiêu. Nhưng trong thực tế, điều đó không phải như vậy. Thông thường tâm thích thú trú và o cảnh hình thức và điểm đặc biệt. Khi nà o hình thức và đặc điểm vắng, thì tâm không có thỏa mãn. Thực tế, đây là một sự biểu lộ tuệ giác tiến triển. Lúc bắt đầu, nó là những đặc điểm và tên gọi của đề mục mà trước tiên hà nh giả phải chú niệm rõ, nhưng bây giờ vì sự tiến bộ, trước hết hà nh giả phải chú niệm cho đề mục biến mất. Chỉ niệm nhiều lần sẽ là m cho những hình dáng đó hiện trở lại, nhưng nếu chúng chưa được chú niệm thì sự thật của sự hoại diệt lại xuất hiện mạnh mẽ hơn. Do đó hà nh giả nhận biết bằng kinh nghiệm trực tiếp của chân lý là : "Bao giờ tên hay tuổi hiện hữu, thì chơn lý mờ nhạt, bao giờ chân lý được khám phá, thì tên hay tuổi sẽ biến mất".

Lúc hà nh giả niệm rõ những đề mục, hà nh giả nghĩ rằng những sự chú niệm của mình chưa đủ nhiệt tâm. Ðiều nà y là bởi vì tuệ giác thì quá nhanh và quá rõ đến nỗi hà nh giả trực tiếp nhận biết ngay tiềm thức nhứt thời nằm giữa quá trình của sự nhận thức. Hà nh giả dự định là m cái gì đó, ví dụ co hay duỗi tay, thì hà nh giả sẵn sà ng niệm dự định do đó dự định biến mất, với kết quả đó hà nh giả không thể co hoặc duỗi tay nhanh được. Trong điều kiện đó, hà nh giả phải liên tục và đơn thuần chuyển tác ý của mình đến sự quán niệm những sự việc xảy ra hiện tại ở một trong sáu giác quan.

Nếu hà nh giả mở rộng sự quán niệm toà n thân, thông thường bắt đầu chú niệm phồng và xẹp ở bụng, hà nh giả không bao lâu nữa sẽ có được một lực thúc đẩy, và sau đó hà nh giả phải liên tục chú niệm xúc chạm và nhận biết, hoặc thấy và nhận biết, hoặc nghe và nhận biết..., khi việc nà y hoặc việc khác xảy ra. Trong khi là m như vậy, nếu hà nh giả cảm thấy rằng mình vừa bồn chồn hay vừa mệt, thì hà nh giả phải trở lại sự chú niệm phồng và xẹp ở bụng. Sau một thời gian, hà nh giả có một lực thúc đẩy trở lại thì hà nh giả phải chú niệm bất kỳ đề mục nà o khởi lên trong thân tâm.

Lúc hà nh giả niệm tốt như vậy, dù là hà nh giả không có chú niệm đề mục bằng sự tinh tấn, hà nh giả biết những gì mình nghe đã biến mất đi, những gì hà nh giả thấy đã bị tan biến thà nh nhiều mãnh, mà không có sự liên tục giữa những phần nà y. Ðây là những điều đang thấy khi chúng thật sự xảy ra. Một số hà nh giả không thấy rõ những gì đang xảy ra bởi vì sự đoạn diệt thì quá nhanh đến nỗi các hà nh giả cảm thấy thị giác của mình trở nên thô thiển hơn hay bị choáng váng. Nó không phải như vậy. Ðơn thuần là hà nh giả thiếu lực nhận thức để niệm những gì xảy ra trước và sau đó, bằng kết quả đó hà nh giả không thấy được những tướng trạng hay sắc pháp. Mỗi lần như vậy hà nh giả nên thư giãn và dừng lại sự quán niệm. Nhưng quá trình thân và tâm liên tục xuất hiện với hà nh giả, và tâm thức luôn luôn chú niệm tiến trình thân tâm. Hà nh giả có thể có ý định đi ngủ, nhưng không buồn ngủ và vẫn còn khỏe mạnh và tỉnh táo. Hà nh giả không cần phải lo về sự mất ngủ; bởi vì sự định tâm của hà nh giả sẽ giúp cho hà nh giả không cảm thấy mệt mỏi hay đau ốm. Hà nh giả phải tích cực chú niệm và sẽ thấy rằng tâm của mình hoà n toà n có khả năng cảm nhận những đề mục đầy đủ và rõ rà ng.

Lúc chú niệm chuyên chú, thì cả hai sự đoạn diệt của đề mục và động tác niệm đề mục, hà nh giả phản tỉnh rằng: "Ngay cả cái chớp mắt hay một lóe sáng thì không có gì tồn tại lâu. Hà nh giả chưa thực chứng điều nà y trước đây. Bởi vì nó dừng lại và hoại diệt trong quá khứ cho nên tin chắc là nó cũng dừng lại và hoại diệt trong tương lai". Hà nh giả chú niệm như là một sự phản tỉnh. Bên cạnh giữa sự quán niệm, có lẽ hà nh giả có cảm nhận sợ hãi. Hà nh giả phản tỉnh: "Ai thụ hưởng đời sống, thì sẽ không hiểu biết được chân lý. Bây giờ ai hiểu biết được chân lý luôn luôn sanh dệt điều đó thật là một điều đáng kính trọng. Ở mỗi lúc sanh diệt hà nh giả có thể chết điếng người đi. Bắét đầu kiếp sống nà y, chính sanh diệt là một điều đáng sợ. Như vậy là lập lại phồng liên tục. Ðể tinh tấn ngăn lại tướng vô thường để hạnh phúc và an lạc là điều phù phiếm. Tái sanh là một điều đáng sợ bởi vì nó sinh ra sự sống bằng sự tái diỠn của những đề mục đang diệt và luôn luôn biến mất. Tật là đáng sợ lúc già , lúc chết, lúc nếm mùi sầu, bi, khổ, ưu và não". Sự phản tỉnh nà y phải được chú niệm và sau đó buông bỏ.

Sau đó hà nh giả không thấy gì cả để nương tựa và đạt được điều đó bởi vì thân tâm cũng trở nên bị yếu. Hà nh giả bị trói buộc bởi tâm trạng chán ngán. Không còn sáng suốt và linh hoạt nữa. Nhưng hà nh giả không nên thất vọng. Hoà n cảnh của hà nh giả như thế là dấu hiệu sự tiến bộ của tuệ giác. Không có gì bất hạnh hơn đang lúc biết sợ hãi. Hà nh giả phải chú niệm sự phản tỉnh như vậy và liên tục niệm những đề mục khi chúng sanh khởi, lần lượt cái nọ sang cái kia. Cảm giác không an lạc nà y sẽ biến mất. Tuy nhiên nếu hà nh giả thất niệm một lát, lúc đó sầu sẽ tự quả quyết và sợ hãi sẽ khống chế hà nh giả. Ðây là loại sợ hãi không có liên quan với tuệ giác. Do đó, sự thận trọng phải được thực hiện để ngăn chận sự sợ hãi khó ưa sắp xảy đến như thế bằng quán niệm chuyên chú.

Lại nữa, giữa lúc chú niệm đề mục, có lẽ hà nh giả nhận thấy những điều thiếu sót trong hình thức nà y: "Tiến trình thân và tâm nà y là vô thường, là bất lạc. Ðể tái sinh đó là một điều không tốt. Cả hai không phải là điều đáng mong muốn để duy trì trong cuộc sống nà y. Thật là ngao ngán thấy được sự xuất hiện của hình thức và đặc điểm chế định của những đề mục trong thực tế chúng không có thực. Thật là vô ích cho hà nh giả thực hiện tinh tấn để tìm kiếm sức khỏe và hạnh phúc. Tái sinh không phải là điều ước muốn. Già , chết, sầu, bi, khổ và não là một điều đáng sợ". Phản tỉnh bản chất nà y phải được chú niệm như thế.

Như thế hà nh giả hướng đến cảm thọ thân và tâm đó như là đề mục và xem nó khá mộc mạc, thấp kém và không có giá trị. Nhờ chú niệm sanh và diệt, hà nh giả trở nên ngao ngán chúng. Có thể hà nh giả xem thân chính mình đang bị già nua và đang bị phân hủy. Hà nh giả quán nó như chúng sinh rất mỏng manh.

Ở giai đoạn đó, trong lúc hà nh giả đang niệm mọi thứ đều sanh khởi trong thân và tâm hà nh giả, hà nh giả trở nên chán ghét nó. Mặc dù hà nh giả nhận biết rõ sự tan rã của chúng bằng một chuỗi niệm tốt nhưng hà nh giả không còn tỉnh táo và sáng suốt nữa. Sự quán niệm của hà nh giả căn cứ và o sự nhà m chán. Do đó hà nh giả trở nên lười biếng. Tuy nhiên hà nh giả không thể nà o chế ngự được sự quán niệm. Ví dụ, điều đó giống như hà nh giả cảm thấy chán ghét mỗi bước đi lúc phải đi trên con đường bùn lầy và dơ dáy nhưng mà hà nh giả không thể nà o dừng bước được. Không thể nà o nhờ sự giúp đỡ mà phải tiếp tục. Lúc đó hà nh giả thấy cõi nhân loại như đối tượng thực tại cho quá trình hoại diệt, và không còn thích thú tái sanh trở lại là m người, đà n ông, đà n bà , vua hay triệu phú. Hà nh giả có cùng cảm tưởng là hướng đến cảnh trời.

Lúc trải qua tuệ nà y, hà nh giả cảm thấy nhà m chán sắc pháp, chú niệm ở hà nh giả lúc đó khởi lên ý muốn đoạn trừ sắc pháp hay giải thoát chúng. Thấy, nghe, đụng, phản tỉnh, đứng, ngồi, co, duỗi, niệm, - hà nh giả muốn đoạn trừ chúng tất cả. Nếu chú niệm và o ước muốn nà y, hà nh giả mong thoát khỏi tiến trình danh sắc. Hà nh giả phản tỉnh rằng: "Mỗi lần tôi niệm danh sắc, tôi gặp phải những chướng duyên, tất cả đều là bất thiện. Tốt hơn tôi nên dừng niệm". Hà nh giả nên lưu ý sự phản tỉnh như vậy.

Một số hà nh giả, lúc suy niệm như vậy, thì thực tế không ghi nhận được sắc pháp. Mặc dù hà nh giả niệm như thế, nhưng sắc pháp không dừng diỠn tiến, nghĩa là : phồng, xẹp, co, duỗi, dự định... chúng diỠn tiến liên tục. Sự chú niệm sắc pháp khác nhau cũng liên tục. Do đó, sự suy niệm như vậy hà nh giả cảm thấy hoan hỉ: "Mặc dù tôi dừng niệm thân tâm, nhưng sắc pháp thì tất cả đều diỠn tiến giống y nhau. Chúng đang sanh, và tâm thức của chúng thì ở đó. Cho nên để vượt ra khỏi chúng, hà nh giả không thể đạt được kết qua bằng cách chỉ ngưng sự ghi nhận chúng. Các hà nh giả không thể nà o từ bỏ phương pháp nà y. Niệm chúng thường xuyên, tam tướng của cuộc đời sẽ được chứng đắc trọn vẹn và lúc đó không còn chú ý đặt để chúng nữa, tâm xả được thà nh tựu. Kết thúc những sắc pháp nà y, Níp-bà n sẽ được chứng đắc. An lạc và hạnh phúc sẽ hiển lộ". Sự phản tỉnh như vậy có hỉ lạc, hà nh giả tiếp tục chú niệm những sắc pháp nữa. Trong trường hợp những hà nh giả đó không thể nà o phản tỉnh được trong phương pháp nà y, các vị tiếp tục hà nh thiền của mình đã có một lần các vị trở nên thỏa mãn với lời giải thích của thầy mình rồi.

Lúc liên tục hà nh thiền các vị có được đà tiến triển và lúc đó, ở một và i trường hợp những cảm thọ khổ khác phát sinh. Ðiều kiện nà y không phải là nguyên nhân tuyệt vọng. Ðiều đó chỉ biểu lộ đặc tướng trong khối đau khổ cố hữu nà y, như đã trình bà y trong chú giải như sau: "Thấy năm uẩn là đau khổ, là bệnh tật, là ung nhọt, là nhát dao, là tai họa, là phiền não, ..." Thậm chí những cảm thọ đau khổ như thế đã chưa từng trải qua, một trong những tướng trạng vô thường, khổ não và vô ngã sẽ hiển nhiên ở mỗi sự chú niệm. Mặc dù hà nh giả đang chú niệm chính xác, nhưng cảm thấy rằng chưa thực hà nh đúng lắm. Hà nh giả nghĩ rằng tâm chú niệm và đề mục niệm chưa đủ khắn khít lắm. Ðiều nà y là bởi vì hà nh giả quá háo hức để cảm nhận đầy đủ về bản chất của tam tướng. Không đáp ứng được sự quán niệm nên hà nh giả thay đổi tư thế thường xuyên. Lúc thiền tọa hà nh giả suy nghĩ sẽ thiền hà nh tốt hơn. Lúc thiền hà nh, hà nh giả lại muốn tiếp tục thiền tọa. Sau khi đã ngồi xuống hà nh giả thay đổi oai nghi. Muốn đi đến nơi khác nữa, muốn nằm xuống. Cho dù hà nh giả thể hiện những sự thay đổi nà y nhưng không thể nà o duy trì một oai nghi đặc biệt nà o lâu được. Lại nữa, hà nh giả trở nên bồn chồn. Nhưng không nên thất vọng. Tất cả điều nà y xảy ra là vì hà nh giả thực chứng được bản chất thật của sắc pháp rồi; và cũng vậy, vì hà nh giả chưa đạt đến tuệ hà nh xả về sắc pháp. Hà nh già đang tu tập tốt và lúc nà y hà nh giả cảm thấy khác với dự đoán. Phải nên cố trung thà nh một tư thế, và sẽ thấy rằng lúc đó mình dỠchịu trong tư thế đó. Liên tục niệm những sắc pháp nhiệt huyết, tâm hà nh giả dần dần sẽ trở nên điềm tỉnh và trong sáng. Cuối cùng những cảm giác bồn chồn của hà nh giả sẽ biến mất hoà n toà n.

Lúc tuệ hà nh xả thuộc sắc pháp trở nên già dặn, thì tâm sẽ rất trong sáng và có thể chú niệm sắc pháp rất rõ. Chú niệm vạản hà nh một cách dịu êm dường như không cần tinh tấn mà vẫn đạt được. Sắc pháp vi tế cũng được niệm mà khỏi cần tinh tấn. Thực tướng vô thường, khổ não, vô ngã đang trở nên hiển nhiên mà không cần sự phản tỉnh nà o. Tác ý được trực tiếp đến một nơi đặc biệt ở bất kỳ phần thân thể nà o mà cảm thọ phát sinh, nhưng cảm thọ thì dỠchịu giống như loại vải dệt thật mỏng. Ðôi khi những đề mục được niệm trên toà n thân quá nhiều đến nỗi sự chú niệm phải gia tăng tốc độ. Cả hai thân và tâm xuất hiện để có sự ưu thế. Những đề mục được chú niệm trở nên thưa dần và hà nh giả có thể niệm chúng dỠdà ng và an tịnh hơn. Ðôi khi sắc pháp biến mất hoà n toà n, chỉ duy nhất để lại danh pháp mà thôi. Thế thì chính hà nh giả sẽ trải qua trong suốt cảm giác hỉ lạc dường như đang thích thú một vòi nước tắm nho nhỏ. Hà nh giả cũng trà n ngập với cảnh sóng yên biển lặng. Cũng thấy ánh sáng giống như một bầu trời trong xanh. Tuy nhiên những kinh nghiệm biểu hiện trên, không có ảnh hưởng quá mức cho hà nh giả. Hà nh giả không có vui mừng quá độ, mà vẫn thích thú chúng. Hà nh giả phải niệm sự thích thú nà y, cũng phải niệm hỉ lạc và ánh sáng. Lúc chú niệm nếu chúng không diệt, thì không nên chú ý đến chúng nữa và niệm bất kỳ đề mục nà o khác sanh khởi.

Ở giai đoạn nà y hà nh giả là m tròn nhiệm vụ với tuệ giác mà không có tôi, của tôi, bản ngã, mà chỉ có pháp hà nh phát sanh thôi, chỉ có pháp hà nh thì mới đang nhận thức những pháp hà nh khác được thôi. Hà nh giả cũng cảm nhận sung sướng trong sự chú niệm những đề mục lần lượt đề mục nà y sang đề mục kia. Hà nh giả không có ngao ngán niệm chúng lâu dà i. Hà nh giả thoát khỏi những cảm thọ đau khổ rồi. Do đó oai nghi nà o hà nh giả lựa chọn thì có thể duy trì nó lâu dà i. Cả ngồi lẫn nằm, hà nh giả có thể tiếp tục quán niệm hai hoặc ba giờ mà không có gặp phải phiền toái, trải qua thời gian của mình không biết mệt mỏi. Thậm chí sau thời gian đó oai nghi của hà nh giả cũng vững chắc như trước đây.

Thỉnh thoảng pháp hà nh phát sinh nhanh nhẹn và hà nh giả đang niệm chúng khá tốt. Sau đó hà nh giả có thể trở nên lo âu đối với những gì xảy ra cho mình. Hà nh giả nên niệm sự lo âu nà y. Hà nh giả cảm nhận rằng mình đang tu tập tốt. Nên niệm những cảm giác nà y. Mong đợi sẽ tiến bộ trong tuệ giác. Hà nh giả nên niệm chặn trước. Nên niệm một cách vững chắc những gì phát sinh lên. Hà nh giả không nên cố hết sức mà hãy thư giãn. Trong một và i trường hợp, vì lo âu, an lạc, dính mắc, hay là mong đợi, sự chú niệm trở nên lơ là và yếu kém. Một số hà nh giả nghĩ rằng mục tiêu thì rất là gần gũi, hãy quán niệm với năng lực mạnh mẽ. Ðang khi là m như vậy, sự chú niệm trở nên lơ là và yếu kém. Ðiều nà y xảy ra là vì tâm trạo cử không thể tập trung trên pháp hà nh hoà n toà n được. Vì vậy khi sự suy niệm ở trong một quá trình hoạt động tốt, hà nh giả phải tiếp tục suy niệm tinh tấn, có nghĩa là hà nh giả đừng nên lơ là mà cũng đừng nên cố gắng quá sức. Nếu hà nh giả tiếp tục thực hiện một cách có nguyên tắc như vậy, thì sẽ đạt được tuệ giác mau lẹ và dẫn đến sự hiểu biết sâu sắc những pháp hà nh và thực chứng được Níp-bà n. Trong một số trường hợp của một ít hà nh giả và o giai đoạn nà y đôi khi có thể ghi nhận tốt hơn và sau đó lại không. Hà nh giả đừng nên đầu hà ng và thất vọng thay và o đó phải giữ vững quyết tâm. Hãy lưu ý dà nh sự chú niệm cho bất cứ điều gì phát sinh ở sáu giác quan. Tuy vậy khi niệm thì không được diỠn tiến một cách thoải mái và yên ả, sự quán niệm trong phương cách mở rộng như thế nà y thì không thể nà o đạt được.

Nếu hà nh giả bắt đầu bằng cái phồng hoặc bằng cái xẹp ở bụng hoặc bằng bất kỳ đề mục thân tâm nà o khác, hà nh giả thấy rằng mình đang có đà tiến bộ. Và lúc đó sự chú niệm sẽ tiếp diỠn một cách thoải mái và yên ả. Hà nh giả sẽ thấy rằng mình đang quan sát liên tục về sự sanh và diệt của tất cả các pháp hà nh với một tính cách rõ rà ng. Ở giai đoạn nà y, tâm hà nh giả hoà n toà n giải thoát tất cả phiền não. Tuy nhiên đề mục có thể là thích thú và hấp dẫn thì không còn lôi cuốn hà nh giả nữa. Tuy vậy một lần nữa có lẽ đề mục bất tịnh, không còn là m khó chịu hà nh giả nữa. Ðơn thuần hà nh giả thấy, nghe, ngửi, nếm, cảm xúc, hay nhận biết. Hà nh giả niệm tất cả pháp hà nh bằng sáu loại tâm xả đã trình bà y trong kinh điển. Hà nh giả bận quán niệm, thậm chí không biết đến độ dà i của thời gian. Ngay khi ngũ quyền (Indriya) tín, tấn, niệm, định, tuệ được tu tập trong một phương pháp ngang nhau, thì hà nh giả sẽ chứng ngộ được Níp-bà n.

Ở giai đoạn nà y, ngà i Mahasi trình bà y là m thế nà o hà nh giả kinh nghiệm được Níp-bà n, nhưng lời giải thích nà y không có hữu ích cho hầu hết các hà nh giả. Biết nhiều và phát huy những điều mong đợi đó là một điều nguy hiểm thay vì thấy rõ những gì xảy ra đến với mình trong giờ phút hiện tại.

Ai đạt được tuệ Níp-bà n thì nhận biết được sự thay đổi rõ rệt của tính khí và thái độ tâm của mình và cảm nhận rằng cuộc đời mình đã vô thường. Niềm tin đối với Phật Pháp Tăng trở nên kiên cố hơn. Do niềm tin kiên cố nên hà nh giả đạt được hỷ lạc và điềm tỉnh. Lúc đó phát sinh hạnh phúc thanh thoát. Bởi vì những kinh nghiệm sung sướng nà y, hà nh giả không thể nà o niệm những đề mục trong một phương pháp riêng biệt được mặc dù hà nh giả cố gắng thực hiện khá tốt sau khi trải qua kinh nghiệm Níp-bà n. Tuy nhiên, những kinh nghiệm nà y dần dần suy yếu sau một và i giờ và một và i ngà y, và lúc đó hà nh giả sẽ có thể một lần nữa chú niệm pháp hà nh một cách rõ hơn. Trong một và i trường hợp, những hà nh giả sau khi đạt được Níp-bà n, cảm thấy gánh nặng lớn nhẹ bớt, tự do và thoải mái, và không muốn tiếp tục sự quán niệm nữa. Ðề mục của hà nh giả đã đạt được và hà nh giả có thể hiểu được nội tâm mình. Vậy thì hà nh giả có thể tiếp tục giai đoạn thực hà nh cao hơn nữa.

Ghi chú đặc biệt

Kĩ thuật thiền quán đại cương trong luận thuyết nà y dà nh cho những người có khả năng hiểu biết khá tốt. Những người như thế, sau khi đọc nó, nếu thực hà nh với niềm tin vững chắc, mong muốn cao độ, chuyên cần khá tốt trong một phương pháp có thứ tự, những người đó có thể tiến bộ chắc chắn. Tuy nhiên, điều đó phải được nhận xét rằng những chi tiết kinh nghiệm và những giai đoạn tiến bộ của thiền quán thực hiện do những hà nh giả không thể nà o miêu tả đầy đủ trong luận thuyết ngắn nà y được. Ở đó vẫn còn lưu lại nhiều vấn đề, thế là lời miêu tả nà y có giá trị. Trái lại những gì đã trình bà y ở đây đối với mọi hà nh giả chưa có kinh nghiệm qua. Có hướng đến những sự khác nhau theo khả năng và nghiệp báo của hà nh giả. Lại nữa, niềm tin, mong muốn, và sự chuyên cần của hà nh giả luôn chưa có gìn giữ kiên định. Hơn nữa, một hà nh giả không có thầy hướng dẫn và luôn tùy thuộc và o kiến văn sách vở, thì sẽ thận trọng và do dự giống như người đi du lịch mà chưa từng đi một cuộc hà nh trình đặc biệt nà o. Do đó, thật là hiển nhiên không dỠcho ai đó đạt đến đạo quả Níp-bà n nếu hà nh giả tiếp tục tinh tấn mà không có vị thầy hướng dẫn và động viên mình. Sự việc như vậy, thực ra thì hà nh giả nỗ lực để hà nh thiền cho đến khi nà o đạt được mục đích của mình (Níp-bà n), là phải tìm một vị thầy có đủ tư cách để hướng dẫn mình suốt con đường từ tuệ thấp nhất đến tuệ cao nhất của đạo quả Níp-bà n. Lời khuyên nà y thì hoà n toà n phù hợp với những gì được dạy trong kinh điển: "Một vị thầy phải đạt được sự hiểu biết về già , chết, như thật".

[Mục lục][Chương kế]

Last updated: 01-01-2026

Web master:[email protected]
[email protected]